Gerontolojik Perspektif

İyimserlik, evrendeki tüm kötülüklerin ve başarısızlıkların eksik ya da yetersiz bilgiden kaynaklandığını savunan derin bir felsefi duruştur. İnsan bilgisi hiçbir zaman kusursuz ve tam olmayacağı için hayatımızda sorunlar kaçınılmazdır; ancak aşılması imkânsız gibi görünen devasa engeller ile gerçekte çözülebilir olan büyük sorunlar birbirine karıştırılmamalıdır. Doğru bilgi, akıl ve eleştirel düşünceyle çözülemeyecek hiçbir kriz ya da kötülük yoktur.

Bu anlayışı benimseyen iyimser bir medeniyet; yeniliklere kollarını açar, geleceğe dair korkularını yener ve geleneksel dogmalara karşı özgür eleştiriyi savunur. Bu medeniyetin en büyük gücü, kurumlarını sürekli iyileştirmesi ve hatalarını cesaretle kabul edip ortadan kaldırma yeteneğine sahip olmasıdır.

Bazı kişiler sahip oldukları bir diplomayı aydınlanmış olmanın kanıtı olarak görse de, gerçekte diploma sadece sınavlarda sorulan sorulara verilen cevapların çoğunlukla doğru olduğunu gösterir; diplomalar, sahiplerinin aydınlanmış olduğunun kanıtı asla değildir. Tıpkı Mevlana’nın dediği gibi, içinde insan olmayan elbiseler de var ve elbisesi olmayan insanlar da! Diplomalar da içi karanlık dışı cilalı kimselerde olabilir ve diploması olmayan içi aydınlık insanlar da vardır. Immanuel Kant’ın (1784) dediği gibi aydınlanma, insanın kendi kendine dayattığı olgunlaşmamışlıktan kurtulması, tembelliği ve korkaklığı sebebiyle otoritelere boyun eğmemesidir veya tersten okursak, aydınlanmamışlık insanın kendi kendine dayattığı olgunlaşmamışlık, tembelliği ve korkaklığı nedeniyle otoritelere boyun eğmesidir. Kavramları sadece entelektüel birer süs malzemesi gibi kullanan, altını dolduramadığı kelimelerle toplumun karşısında fildişi kuleler inşa edenler, tam da Kant'ın bahsettiği o "Kendi kendine dayatılan olgunlaşmamışlığın" esiridirler. Bir unvana sahip olmak, o unvanın temsil ettiği bilginin felsefesini, insanlığını ve derinliğini özümsemeye yetmez.

Bir olguya, probleme veya teoriye yaklaşırken kullanılan bilimsel bakış açısına; perspektif denir. Belli bir olgu, problem veya teori farklı bakış açısından ele alınabilir. Dolayısıyla her bilim dalının kendine has perspektifi vardır. Gerontolojinin de böyle bir perspektifi vardır. Yaşlanma, yaşlılık ve yaşlı insan farklı bilimlerde incelenebilir, örneğin tıpta, psikolojide, sosyolojide, vs. Gerontoloji, interdisipliner bilim dalı olduğundan, perspektifleri de bunu yansıtır. Dolayısıyla Gerontolojinin birçok perspektifi vardır. Gerontolojik literatürde, Gerontolojinin 12 farklı teorik perspektiften yaşlanma olgusunu incelediği belirtilir (Wahl ve Heyl 2015).

Ancak bu perspektiflerin ne olduğunu açıkça ortaya koyamayan, sadece "Gerontolojik perspektiften bakmalıyız" diyerek cümleyi bitiren bir yaklaşım, bir tıp doktorunun hastaya "Buna tıbbi açıdan bakmak lazım" deyip hiçbir teşhis koymamasına benzer. Bilim, içi boşaltılmış soyut iddialarla değil; somut, açıklanabilir ve hayatın içinden karşılığı olan teorik temellerle yürür.

Peki, havada uçuşan ama bir türlü yere indirilemeyen bu "Gerontolojik Perspektif" gerçekte neyi anlatır?

Bu disiplinler arası bilim dalı, yaşlanmayı sadece hücrelerin yaşlanması ya da kronolojik yaşın ilerlemesi olarak gören indirgemeci yaklaşıma karşı çıkar. Gerontolojinin en temel dayanaklarından biri olan Yaşam Süreci Perspektifi (Life-Course Perspective), bir insanın 80 yaşındaki durumunun, onun 8 yaşındaki çocukluğundan, 18 yaşındaki gençliğinden ve 40 yaşındaki çalışma hayatından bağımsız olamayacağını savunur.

Wahl ve Heyl’in (2015) işaret ettiği on iki (evet “12”) farklı teorik perspektif, yaşlanmayı çok boyutlu bir matris gibi ele alır. Yaşlanmayı genetik kodlar, hücresel yıpranma ve fizyolojik kapasite sınırları üzerinden inceler. Ancak asla tek başına yeterli görmez. Yaşlılıkla birlikte değişen bilişsel süreçleri, hafıza mekanizmalarını ama aynı zamanda “Yaşlanmayan ruhu”, yani yaşam doyumunu ve adaptasyon yeteneğini analiz eder. Yaşlı bireyin toplum içindeki rollerini, statü kayıplarını veya yeni roller edinişini inceler. Toplumun yaşlıya biçtiği değer ile yaşlının toplumsal katılımı arasındaki dengeye odaklanır. İnsan ile çevre arasındaki dinamik ilişkiyi temel alır. Yaşlı bireyin fiziksel çevresiyle (yaşadığı ev, sokak, şehir mimarisi) olan uyumunu ve bu çevrenin onun bağımsızlığı üzerindeki etkisini masaya yatırır.

Bu perspektifleri bilmeden, anlamadan ve sentezlemeden ortaya atılan her “Gerontolojik” kelimesi, cilalı bir vitrinden ibarettir. Gerontolojik perspektif, disiplinlerin bir araya gelerek oluşturduğu bir orkestradır; tıp, sosyoloji, psikoloji, mimari ve ekonomi vs. bu orkestranın enstrümanlarıdır. Şef kürsüsüne çıkıp elindeki çubuğu sallayarak müzik yaptığını sananlar, bu enstrümanların hiçbirinden doğru sesi çıkaramazlar.

Teorik arka planı günlük hayatın pratik örnekleriyle birleştirdiğimizde, gerontolojik perspektifin ne kadar hayati olduğu ve diplomaların arkasına saklananların neleri gözden kaçırdığı daha net anlaşılır. Geleneksel bir bakış açısı, 75 yaşındaki bir kadının akıllı telefon kullanamamasını “Yaşlılıktan dolayı öğrenememe” veya “Teknolojiye karşı direnç” olarak yorumlayabilir. Oysa Gerontolojik perspektif, örneğin burada “Ekolojik Gerontoloji” ve “Sosyal Rol” teorilerini devreye sokar.

Bu perspektif bize, tasarımcıların cihazları tasarlarken yaşlıların azalan görme ve motor becerilerini (biyolojik boyutu) hesaba katmadığını, toplumun yaşlılara bu teknolojiyi öğretmek için yapılandırılmış kurslar sunmadığını (sosyal boyutu) gösterir. Sorun yaşlıda değil, çevre ile birey arasındaki uyumsuzluktadır.

Başka bir örnek: Boynunda unvanlar taşıyan bir yönetici, bir huzurevini sadece temizlik ve yemek hizmeti sunulan lüks bir otel gibi kurguladığında iyi bir iş yaptığını düşünebilir. Ancak Gerontolojik perspektife sahip bir göz, koridorların uzunluğundan, ışıklandırmanın aydınlatma derecesine, zemin malzemesinden odaların yönüne kadar, her detayın yaşlının mekânsal oryantasyonunu ve “Özerklik (otonomi)” duygusunu nasıl etkilediğini analiz eder. Eğer o mekânda yaşlı birey kendi çayını kendi koyabileceği bir mutfak nişine sahip değilse, o huzurevi altın kaplanmış olsa bile, Gerontolojik açıdan bir başarısızlıktır.

Hadi bir örnek daha verelim: Bir insanın emekli olduktan sonra hızla çökmesi ve depresyona girmesi, sadece psikolojik bir zayıflık değildir. “Aktivite Teorisi” ve “Disengagement Teorisi” (Bırakma Teorisi) çerçevesinden bakıldığında, toplumun emekli olan bireye “Sen artık üretim dışısın, kenara çekil” mesajı vermesinin yıkıcı sonucu görülür. Gerontolojik perspektif, emekliliği bir son değil, üretkenliğin yön değiştirdiği bir “Kuşaklararası Dayanışma” evresi olarak yeniden inşa etmeyi hedefler.

Bilimsel kavramları birer aydınlanma nişanesi gibi yakaya takıp gezdirmek, insanı o alanın gerçek bir bilgesi yapmaz. Gerontolojik perspektiften bahsetmek; yaşlılığı bir hastalık, yaşlıyı bir yük olarak gören toplumsal körlüğe karşı savaş açmaktır. Bilim, sadece sınavlardan geçilerek alınan o “Kâğıt parçalarında” değil; bilginin insan onurunu korumak, toplumsal dönüşümü sağlamak ve hayatı güzelleştirmek için kullanıldığı yerdedir.

Diplomalarıyla övünüp kavramların içini boş bırakanlar, Mevlana’nın tasvir ettiği o “İçinde insan olmayan süslü elbiselerden” başka bir şey değildirler. Gerçek aydınlanma, unvanların gölgesine sığınmak değil, bilginin ışığıyla toplumu ve insanı aydınlatabilmektir.

Böyle düşünüyor Gerontoloji, bizden söylemesi...