GERONTOLOJİK BAKIŞ

Yaşlı: Vaka Mı? Yoksa Aktör Mü?

PROF. DR. Phil. Habil. İSMAİL TUFAN

Modern gerontolojinin en popüler kavramlarından biri olan “başarılı yaşlanma”, aslında sınıfsal bir ayrıcalığın bilimsel bir kılıfıdır. İyi beslenen, düzenli egzersiz yapan ve stresten uzak yaşayan bir kesimin yaşlılık deneyimi, toplumun geneline bir zorunluluk olarak dayatılıyor.

Eğer yaşlı kişi sadece “sağlıklı ve aktif” olduğunda değerli görülüyorsa, “kırılgan ve bakıma muhtaç” olan yaşlılar, sistemin dışına itilmektedir. Bu durum, yaşlanma sürecindeki kaçınılmaz olan biyolojik düşüşü bir “yenilgi” gibi göstererek, birey üzerinde ciddi bir psikolojik ve psikososyal baskı oluşturmaktadır.

Her ne kadar gerontologlar “yaşam durumu kuramı” kapsamında yaşlılar arasındaki yaşam koşullarının dağılımını, sosyal eşitsizliğin yaşlılık dönemindeki bir ifadesi olarak görseler de, yaşam koşullarının yaşam süreci boyunca eşitsiz dağılımı sonucunda ortaya çıkan ve yaşlılıkta kronikleşen bu durumun ardındaki sebepleri ve sonuçları açıklayabilen teorik bir temel oluşturamamıştır. Sadece sorunlara dikkat çekip, “problem çözücü” rolüyle yetinen gerontoloji, yaşlanan toplumun geleceği açısından umut verici bir “ışık” olamamıştır.

Gerontoloji bugün büyük oranda yaşlıyı, “uyaranlara tepki veren” veya “rollerini kaybeden” pasif bir varlık olarak gören davranışçı bir modele sıkışmıştır. Yaşlılık, sadece bir kayıplar süreci değildir; bireyin yaşam dünyasını aktif olarak kurmaya devam ettiği bir eylemlilik halidir. Mevcut gelişim düzeyi, yaşlı bireyin toplumsal yapıyı değiştirme gücünü açıklayabilecek kavramsal araçlardan yoksundur.

Eylem kuramı, eylem biliminin temelini oluşturur. Sosyal bilimlerde her düşünce akımının kendine özgü katkılarda bulunduğu bir gelenek vardır. Bu geleneğe geleceğe yönelik bir bakış açısıyla yaklaşmak ve onu daha da geliştirmek isteyen herkes, mevcut gelişim düzeyinden yola çıkarak, klasiklerin katkılarını yeniden formüle etmeli ve böylece onları canlı ve gelecek için geçerli kılmalıdır.

Gerontoloji söz konusu olduğunda, bu görüş aslında çok kritik bir teorik boşluğa dikkat çekmektedir. Gerontoloji genellikle biyolojik yaşlanma, bakım hizmetleri veya demografik veriler gibi pratik alanlara sıkışmış durumdadır. Ancak bireyin yaşlılık dönemindeki “eylemini” ve bu eylemin toplumsal anlamını inşa eden bir eylem bilimi perspektifinden yoksundur.

Gerontoloji, yaşlılığı çoğunlukla bir “maruz kalma” (hastalığa, emekliliğe, yalnızlığa) süreci olarak ele alma eğilimindedir. Oysa eylem kuramı, bireyi sadece etkilenen değil, aynı zamanda etkileyen, dünyayı inşa eden bir “aktör” olarak görür. Gerontoloji bugün büyük oranda “sorun çözümüne” odaklıdır (sosyal hizmetler, sağlık yönetimi, bakım hizmetler vb.). Gerontolojide “klasiklerin katkılarını yeniden formüle etme” gerekliliği ihmal edilmektedir. Max Weber veya Talcott Parsons gibi isimlerin eylem kuramları, “yaşlı bireyin toplumsal eylemi” bağlamında neredeyse hiç tartışılmamaktadır.

Gerontoloji, yaşlanmayı, yaşanılan bir hayat olarak değil, daha ziyade yönetilmesi gereken bir süreç olarak görüyor. Gerontoloji, klasik eylem kuramlarını yaşlılık bağlamında güncellemediği sürece, yaşlanan toplumların geleceğine dair kuramsal bir öngörüde bulunamaz; sadece istatistiksel tahminler yapabilir.

Gerontoloji, hızla gelişen bir bilimsel disiplin olmasına rağmen, pratik çözüm üretme telaşı (yaşlı bakımı, bakımevi yönetimi, demografik istatistikler) içerisinde kendi teorik temellerini inşa etmeyi ihmal etmiştir. Sosyal bilimlerin ana damarını oluşturan Eylem Kuramı (Action Theory), gerontolojik literatürde hak ettiği yeri bulamamıştır.

Gerontoloji, eylem kuramını odak noktaya alarak, “Yaşlılık Eylem Bilimi”ni (Action Science of Aging) kurmalıdır. Bu, yaşlılığı “maruz kalınan bir kader” olmaktan çıkarıp, anlamlı bir toplumsal eylem alanına dönüştürecektir.

Eylem kuramından yoksun bir gerontoloji, sadece istatistiksel bir veri yığınıdır. Disiplini canlı ve gelecek için geçerli kılmanın yollarından biri, klasik sosyal bilim teorilerini yaşlılık bağlamında yeniden canlandırmaktır. Gerontolojinin geleceği, yaşlıyı bir “vaka” olarak değil, bir “eylem öznesi” olarak görmesine bağlıdır. Gerontoloji, bireyi biyolojik süreçlerden ibaret sayan tıbbi modelin etkisinden çıkmalı, eylem kuramının sağladığı entelektüel derinlikle yaşlı bireyin toplumsal inşa gücünü yeniden keşfetmelidir.

Bizden söylemesi...