Spor Hekimliği Gerontolojisi

Yaşlılık sporunun geliştirilmesi, ele aldığı sosyal, psikolojik ve tıbbi sorunlar nedeniyle büyük bir önleyici öneme de sahiptir. Erken yaşlanmanın en sık görülen nedenlerinden biri egzersiz eksikliğidir. Spor, obeziteyi önlemek ve tedavi etmek için kullanılabilir. Yaşlılarda, hatta bazı kısmi rahatsızlıkları olanlarda bile, düzenli fiziksel egzersizin faydaları özellikle optimal kardiyovasküler fonksiyonun ve kapsamlı eklem hareketliliğinin korunmasında yatmaktadır.

Erkekler spor yapmazlarsa, 30 yaşından sonra maksimum performans kapasiteleri düşmeye başlar.  Spor yapan erkekler ise performans seviyelerini 50 yaşına kadar ve hatta daha uzun süre koruyabilirler. Spor yapmayan kadınlarda, maksimum performansta düşüş henüz 30 yaşından önce görülmeye başlanır. Düzenli olarak fiziksel egzersiz yapan bireylerde, dolaşım sisteminin performans değerlerinin, yaşamlarının 60’ıncı yılında, kendilerinden 30 yaş daha genç, egzersiz yapmayan bireylerin ortalama değerlerine karşılık geldiği gözlemlenmiştir.

Artan iş yüküyle birlikte yaşlılarda arteriyel kandaki laktik asit seviyesinin gençlere göre daha erken ve daha hızlı yükselmesi, yaşlılıkta artan zorlanma sonucu, yetersiz aerobik metabolik süreçlerin bir işareti olarak kabul edilir. Maksimum kalp atım hacmi de yaşam süresi boyunca önemli ölçüde azalır. Ancak, ortalama yaşı 75,5 olan erkeklerde ergometre stres testi kullanılarak yapılan çalışmada, 6 haftalık antrenmandan sonra standart stres altında ortalama performans kalp atış hızında dakikada 131'den 117'ye önemli bir düşüş gözlemlenmiştir; kalp hacmi ise 800'den 832 ccm'ye önemli bir artış göstermemiştir. Dolayısıyla dolaşım sistemini eğitme yeteneği ileri yaşlara kadar devam eder.

Nabız dalga hızının ölçümü, aynı yaştaki antrenmansız bireylere kıyasla sporcularda çok daha düşük olduğunu göstermektedir; bu da dolaşım ve damar sisteminin fiziksel aktivite sırasında daha uzun süre elastik kaldığını ve bu alandaki doğal, yaşa bağlı değişikliklerin ancak 20 yıl sonra başladığını ortaya koymaktadır.

Yaş ilerledikçe solunum fonksiyonu da yavaşlar. Ventilasyon yetersizlikleri otuzlu yaşların ortalarından itibaren belirginleşmeye başlar. Vital kapasite, tidal hacim ve ekspiratuvar basınç azalır. Rezidüel hacim, vital kapasitedeki azalmayla ters orantılı olarak artar. Yaşla ilgili bu durum, spor ve egzersiz yoluyla büyük ölçüde hafifletilebilir. Akciğer performansındaki düşüşün nedenleri arasında göğüs duvarı sertliğinin artması, akciğer dokusunun elastikiyetinin azalması, alveol ve kılcal damarların seyrekleşmesi ve dolayısıyla difüzyon ve temas yüzey alanının kaybı yer alır.

Yaşlanan bireylerde iskelet kasları erkeklerde 30 yaşından sonra azalmakta ve 70 yaşına kadar maksimum değerin yaklaşık üçte birine ulaşmaktadır. İskelet kası yaş ilerledikçe de çalıştırılabilirliğini korur; ancak gereken çabaya kıyasla etkinliği giderek azalır.

Eklem hareketliliği alanında, erken fonksiyonel kısıtlamaları önlemek için düzenli egzersiz şarttır. Bu kısıtlamalar, eklem duyarlılığında azalmaya, sertliğe, sakarlığa ve sonuç olarak kaza riskinde artışa yol açar. 70 yaş üstü kişilerde meydana gelen kazaların yaklaşık %70'i düşmelerden kaynaklanmaktadır. Sadece kaza önleme açısından bile, yaşlılar için egzersiz yoluyla yürüme ve tırmanma dengesini korumak çok önemlidir.

Uyku, sindirim ve sıcaklık hassasiyetini etkileyen vejetatif düzenleyici bozukluklar bile, özellikle yaşlılarda, fiziksel egzersiz yoluyla azaltılabilir veya ortadan kaldırılabilir. Son olarak, hareket ve fiziksel aktivitenin olumlu psikolojik etkilerinden de bahsetmek gerekir; bunlar mutluluk, yaşam sevinci, umut ve kişinin kendi yeteneklerine olan özgüvenini korumaya yardımcı olur.

Yaşlı bir kişinin performans aralığı genç bir kişiye kıyasla sınırlıdır; kalbin işleviyle ilgili olarak aşağıdaki ilkeler geçerlidir ve yaşlılar için spor yaparken dikkate alınmalıdır: yaşlı bir kişinin kalbinin yedek gücü önemli ölçüde daha azdır; toparlanma süresi daha uzundur; bu nedenle ani ve daha güçlü efor, kalp yetmezliği veya kalp yetersizliği belirtilerini tetikleyebilir. Ayrıca, yaşlı insanlar kalp ritmi bozukluklarına daha yatkındır. Yaşlılarda fizyolojik olarak yüksek olan kan basıncı, egzersiz sırasında gençlere göre daha hızlı ve daha uzun süre yükselebilir; bu nedenle, damar yırtılmasına bağlı olarak lokal beyin kanaması riski vardır.

Bu nedenle, egzersiz sırasında veya sonrasında baskı egzersizlerinden ve gövdenin aşırı bükülmesinden kaçınılmalıdır. Göğüslerinde sürekli baskı veya aralıklı olarak bıçak saplanması gibi ağrılar hisseden kişilerde, genellikle aterosklerotik nedenlerden kaynaklanan koroner daralmalar, ani stres durumlarında bazen ölümcül olabilir. Ancak bu kişilerin de yaşlılar için düzenlenen spor etkinliklerine katılmaları gerektiğinden, uygun bir egzersiz programı belirlemek için, önceden özel bir muayene yapılması gerekmektedir. Bisiklet ergometresinde yaklaşık 3 dakika süren maksimum egzersiz yoğunluklarında, ulaşılabilecek maksimum kalp atış hızı, yaşamın 30’lu yaşlarında dakikada ortalama 195 atım, 40’lı yaşlarda 189 atım, 50’li yaşlarda 182 atım, 60’lı yaşlarda 170 atım, 70’li yaşlarda 162 atım ve nihayet 80’li yaşlarda, sadece 145 atım olarak gözlemlenmiştir.

Benzer bulgular birçok çalışmada da görülmüştür. Kalp atım hacmi, yaşam süresi boyunca azaldığı için, ulaşılabilir maksimum kalp hızıyla birlikte maksimum oksijen alım kapasitesi de azalır ve bu da büyük oksijen açığına yol açma yeteneğini düşürür. Bununla birlikte, sporun koroner arter hastalığı olan kişilerin rehabilitasyonunda, en değerli faktörlerden biri haline geldiğini de belirtmek gerekir.

Dağ yürüyüşü, yüzme, kros kayağı, tenis, oryantasyon yürüyüşü, orman koşusu, kürek çekme, bisiklet ve golf gibi dinamik sporlar, kas koordinasyonunu geliştirdikleri ve statik stresten uzak oldukları için değerlidir.

Böyle düşünüyor Gerontoloji... Bizden söylemesi...