İdeallerini Satışa Çıkaranların Trajedisi

20. Yüzyılın ortalarında İdealizm, sisteme karşı baş kaldıran, statükoyu sarsan ve dünyayı kökten değiştirmeyi amaçlayan saf bir itici güçtü. Bugün ise üzerinde etiket fiyatı olan, doğru pazarlama stratejileriyle ambalajlanmış lüks bir tüketim nesnesine dönüştü. “İdeallerini satışa çıkaran idealistler” ironisi, modern toplumun en derin ve sessiz trajedilerinden biridir.

İnançlarını, sanatsal özgünlüklerini, bilimsel rasyonelliklerini veya toplumsal projelerini korumak amacıyla yola çıkan bireyler, günün sonunda hayatta kalabilmek ve seslerini duyurabilmek için ilkelerini kapitalist pazarın kurallarına göre esnetmek zorunda kalıyor. Bu durum, bireysel bir ahlak çöküşünden ziyade, sistemin en radikal fikirleri bile yutup, kendi çarkları arasında eritme gücünün bir göstergesidir.

Sistem, kendine düşman olan fikirleri yok etmek yerine onları satın almayı tercih eder. Bir zamanlar sokaklarda düzeni sarsan protesto amblemleri, bugün lüks moda markalarının tişörtlerinde yüksek fiyatlarla alıcı buluyor. Bağımsız sinemacılar, çevre aktivistleri, yenilikçi yazarlar ve toplumsal dönüşüm öncüleri, projelerini hayata geçirecek finansal kaynağı bulamadıklarında büyük sermaye gruplarının veya uluslararası fonların veya siyasi partilerin kapısını çalıyor. Bu kapı açıldığında, görünmez bir sözleşme de imzalanmış oluyor. Finansörler doğrudan bir sansür uygulamasalar bile, “Pazar gerçekleri” ve “Hedef kitle beklentileri” adı altında içeriği törpülerler.

Sözde “İdealist” birey, sesini daha geniş kitlelere ulaştırmak hayaliyle ilkelerini yavaş yavaş esnetir. Zamanla kaliteli bir “Don lastiği” kadar esnek hale gelir. Sivri köşeler yuvarlanır, rahatsız edici gerçekler yumuşatılır ve radikal söylemler ehlileştirilir. Sonuçta, sisteme meydan okumak için yola çıkan fikir, sistemin vitrinini süsleyen bir reklam malzemesi haline gelir.

Bu dönüşüm süreci, sözde idealist bireyin zihninde derin bir yarılma ve vicdani muhasebe yaratır. Kimse sabah uyandığında “Bugün ideallerimi satacağım” demez. Süreç, küçük tavizlerle başlar: Önce projenin bütçesini kurtarmak için bir sponsorun logosu içeriğe dâhil edilir. Ardından, daha fazla insana ulaşma bahanesiyle söylem dilindeki sertlik yumuşatılır. Son aşamada ise, başlangıçtaki “Devrimci” fikir, tamamen pazar trendlerine uygun, “Satılabilir” bir ürüne dönüşür.

Bu durum, felsefi anlamda pragmatizm ile idealizmin ölümcül savaşıdır. Sözde idealist, hayatta kalmak ve fikrini gerçekleştirmek için pragmatik olmak zorunda olduğuna kendini ikna eder. Ancak bu süreçte feda edilen şey, fikrin kendisidir.

İnançlarını pazara çıkaran kişi, maddi güce ve geniş bir kitleye kavuşsa bile, yola çıkış amacını ve özgün ruhunu kaybeder. Kendi yarattığı fikrin yabancısı haline gelen birey, modern dünyanın yarattığı yeni bir yabancılaşma türünün kurbanı olur.

Theodor Adorno ve Max Horkheimer’ın yıllar önce kavramsallaştırdığı “Kültür Endüstrisi”, bugün dijital çağın algoritmalarıyla zirve noktasına ulaşmıştır. Sosyal medya platformlarında, dijital yayın servislerinde veya bağımsız festivallerde gördüğümüz pek çok “Muhalif” ve “İdealist” içerik, aslında pazarın tam da ihtiyaç duyduğu tüketim alanlarıdır.

Sistem, bireye muhalif olma hakkını, bunu bir tüketim nesnesi olarak satın alması şartıyla sunar. Çevre kirliliğine karşı çıkan bir belgesel, büyük bir petrol şirketinin sponsorluğunda çekilebilir; toplumsal cinsiyet eşitliğini savunan bir kampanya, işçi haklarını hiçe sayan bir tekstil devi tarafından fonlanabilir. Bu ekosistemde var olmaya çalışan idealist, kendini sistemin dışındaymış gibi hissederken, aslında onun meşruiyetini sağlayan en önemli dişlilerden biri haline gelir.

Fikirler metalaştıkça, toplumu dönüştürme güçlerini kaybederler ve sadece vicdan rahatlatma mekanizmalarına dönüşürler.

İdeallerini satışa çıkaran sözde idealistlerin trajedisi, modern insanın samimiyet ve hayatta kalma mücadelesinin bir özetidir. İlkelerinden ödün vermeyenlerin görünmezliğe ve sefalete mahkûm edildiği, taviz verenlerin ise ödüllendirildiği bir düzende, saf kalabilmek olağanüstü bir direnç gerektirir. Ancak bu karanlık tabloya rağmen, gerçek bir dönüşümün yolu taviz verilmiş büyük projelerden değil, pazarın kurallarına girmeyi reddeden küçük, bağımsız ve samimi adımlardan geçer.

Değerlerin borsada işlem gördüğü bu çağda, satılık olmayan bir fikre sahip olmak ve onu her ne pahasına olursa olsun korumak, yapılabilecek en devrimci eylemdir. İdealistler, hayallerini finanse etmek için ruhlarını satmayı bıraktıkları gün, dünya gerçekten değişmeye başlayacaktır.

Böyle düşünüyor Gerontoloji. Bizden söylemesi...