Cumartesi yazıları...
FON VURGUNU VESİLESİYLE HAREKETE GEÇEN İKİ YÜZ YILLIK SARKAÇ: Kuralların Yerini "kişiler", “Dava” ve “Sadakat” Alınca…
Türkiye’de gündemi sarsan ve kamuoyunda "YÜZYILIN SOYGUNU" adıyla kabul gören fon skandalları, finansal piyasalardaki kırılganlıklar ya da kurumsal aşınma tartışmaları, aslında ilk kez karşılaştığımız münferit yol kazaları değil.
Yüzeydeki magazin tozunu ve günlük siyasi polemiklerin gürültüsünü bir kenara ittiğimizde, karşımıza tam iki yüz yıldır bir türlü çözemediğimiz o kadim devlet ve toplum gerilimi çıkıyor: Kural bazlı rasyonel bürokrasi mi, yoksa kuralları ayak bağı gören kişiselleşmiş iktidar anlayışı mı?
Tanzimat’tan Cumhuriyet’e uzanan modernleşme serüvenimizin temel gayesi, devleti kişilerin iki dudağı arasından kurtarıp, öngörülebilir kurallara ve liyakatli kurumlara emanet etmekti. Çünkü modern dünyada refahın da toplumsal adaletin de sırrı, kimin yönettiğinden bağımsız olarak işleyen "kapsayıcı kurumlardır".
Bankacılık sisteminden yargıya, merkez bankasından denetim kurullarına kadar her yapı; ancak kurallar herkes için eşit, şeffaf ve istisnasız işlediğinde güven üretir.
Ne var ki bu toprakların kadim "patrimonyal" mirası veya benim adına YANAŞMA DÜZENİ dediğim, yani devleti; toplumun rasyonel ihtiyaçlarını soyut ve genel bir hukuk düzeni içinde değil, yöneticinin mülkü ve mutlak irade alanı olarak gören zihniyet bu kurumsallaşmaya karşı hep direndi.
Osmanlı’nın son dönemindeki reform çabalarından Cumhuriyet’in kurum inşasına kadar her adımda, bu iki damar birbiriyle bilek güreşine tutuştu. Kişiselleşmiş yönetim eğilimi, denetim ve denge mekanizmalarını demokratik bir güvence olarak değil, hızlı karar almayı engelleyen "bürokratik vesayet" odakları olarak kodladı.
Bugün yaşadığımız kırılmayı geçmişteki krizlerden çok daha derin ve travmatik kılan ise bu kuralsızlık eğiliminin, arkasında 200 yıllık "yenilik-gelenek" geriliminin de bulunduğu güçlü bir dini ve ideolojik dogmatizmle beslenmiş olmasıdır.
Yönetim işini rasyonel ve pragmatik bir kamu hizmeti olmaktan çıkarıp, mutlak hakikati temsil iddiasındaki "kutsal bir dava" ya da "ideolojik beka" meselesi haline getirdiğinizde, hukuki prosedürler ve iktisadi gerçekler gözünüze sadece "dünyevi birer teferruat" gibi görünmeye başlar.
İdeolojik ve kişisel sadakatin liyakatin önüne geçtiği bu iklimde, sistemin kendi içindeki hata düzeltme mekanizmaları da felç olur.
Kurumsal uyarılar, piyasa rasyonalitesine dair ikazlar veya hukuki itirazlar; tartışılması gereken teknik görüşler olmaktan çıkar, "davaya ihanet", "şeytana ve nefsine uyma", "dış güçlerin oyunu" ya da "kötü niyetli bir engelleme" olarak etiketlenir. Kural bazlı hesap verebilirliğin yerini mutlak itaat aldığında, kurallar müktesebatımıza uygun olarak "belediye kantin yönetmeliği" ve kurumlar da içleri boşaltılmış birer tabelaya dönüşür.
Bu kurumsal erozyonun faturası ise hem ekonomik hem de toplumsal düzeyde yıkıcıdır. Ekonomide öngörülebilirliğin kaybolması, uzun vadeli üretimi ve rasyonel yatırımı boğarken; sermayeyi kısa vadeli rant arayışlarına ve kayıt dışı "yanaşma" ilişkileri ağlarına iter.
Toplumsal psikolojide ise sosyolojinin "anomi" dediği o derin kuralsızlık ve yönsüzlük hali baş gösterir. Bireyler artık çalışarak, üreterek ve kurallara uyarak yükselebileceklerine olan inançlarını yitirirler.
Ahlaki pusulanın şaştığı, "güçlüye yakın olanın kazandığı" bu atmosferde, toplumsal dayanışma yerini derin bir sinizme ve herkesin kendi gemisini kurtarmaya çalıştığı vahşi bir bencilliğe bırakır.
İktisat tarihinin bize gösterdiği en net gerçek şudur: Kuralların sustuğu yerde ilişkiler, şeffaflığın bittiği yerde fısıltılar, "tiyolar" konuşur. İnsanlar haklarının ve birikimlerinin yasaların güvencesinde değil, güç odaklarına olan yakınlıklarında korunduğunu gördükleri an, toplumsal normlar hızla çözülür.
Kuralsızlığın sıradanlaştığı, "kuralı esnetmenin" "finansal dahilik" veya maharet sayıldığı bir atmosferde, büyük finansal savrulmalar ve yozlaşma vakaları sürpriz değil, sistemin doğal çıktısıdır.
Bugün içinden geçtiğimiz güven erozyonu, tam da bu zihniyetin yarattığı kurumsal boşluğun faturasıdır. Maalesef iki yüz yıllık modernleşme sarkacımız bugün yine "keyfilik ve kuralsızlık" ucuna doğru savrulmuş durumdadır.
Oysa çıkış yolu iki asır önce neyse bugün de aynıdır: Devleti kişilerin karizmasına, tek adamların kurtarıcılığına veya ideolojik dogmaların dokunulmazlığına değil; toplumsal rızaya dayalı demokratik meşruiyete, akılcı hukuk kurallarına, şeffaf denetime ve bağımsız kurumların yüksek kapasitesi ve güvencesine emanet etmek.
Aksi takdirde, yaklaşık her on-onbeş yılda bir benzer ekonomik, toplumsal ve siyasal enkazların altında kalıp, tekrar tekrar ve büyük bir şaşkınlıkla "Neden böyle oldu?" diye sormaya devam edeceğiz.
Binlerce yıllık millet ve devlet geleneğiyle övünüyorsak, jeo-politik paradigma değişiminin arefesinde artık toplumsal ve düşünsel ergenlikten çıkıp rüştümüzü ispat etmek zorundayız.
Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü