Nereye Gidiyoruz?

Bazen toplumların kaderini büyük savaşlar, büyük krizler değil, sessizce değişen alışkanlıkları belirler.

Bir sabah uyanırsınız; kimse "özgürlükler kaldırıldı", "hukuk rafa kaldırıldı" demez. Kanunlar yerli yerindedir. Mahkemeler çalışmaktadır. Seçimler yapılmaktadır. Gazeteler çıkmaktadır. Televizyonlar yayın yapmaktadır.

Fakat insanlar yazmaya, düşündüklerini konuşmaya başlamadan önce etraflarına bakmaya başlamışlardır.
Korkulan, kaygı duyulan değişim işte tam da burada başlar.

Uzun zamandır "Düşünmeyi Öğrenmek" başlığı altında bireyin zihinsel özgürlüğünü konuştuk.
Önyargıları, dogmatizmi, propagandayı, kitle psikolojisini, entelektüel kibri...

İnsan zihnini esir alan bütün görünmez zincirleri anlamaya çalıştık.
Bugün ise zihnimi meşgul eden soru daha farklıdır:
Acaba düşünmenin önündeki en büyük engel artık yalnızca bireyin zihni midir?
Yoksa bireyin nefes aldığı kamusal alanın giderek daralması mıdır?

Devlet, tarih boyunca toplumların vazgeçilmez kurumu olmuştur.
Güvenliği sağlar. Adaleti tesis eder. Ortak hayatı düzenler. Fakat devlet, bütün toplumsal hayatın tek sahibi değildir.
İnsanlık, aileyi devletten önce kurmuştur.
Vicdanı devletten önce tanımıştır.
Dayanışmayı devletten önce öğrenmiştir.
Sivil toplum tam da bu yüzden vardır.
Devlet ile birey arasında nefes alınabilecek bir alan oluşturmak için.

Demokratik hukuk düzenlerinde güçlü devlet ile güçlü toplum birbirinin rakibi değildir. Tam tersine birbirinin sürdürülebilirlik sigortasıdır.

Çünkü devlet güçlendikçe toplum zayıflıyorsa, sonunda muktedirlerde, devlet de yalnızlaşır.
Toplum güçlenirken devlet zayıflıyorsa bu kez düzen bozulur. Asıl maharet, bu iki alan arasındaki sosyal rızaya dayalı dengeyi koruyabilmektir.

Son yıllarda dünyanın birçok ülkesinde dikkat çekici ortak bir eğilim görülüyor.
Güvenlik kaygıları büyüyor.
Jeopolitik rekabet sertleşiyor.
Ekonomik belirsizlikler artıyor.
Böylesi geçiş veya kriz dönemlerde yürütme organlarının daha geniş yetkiler talep etmesi yeni değildir.

Tarih bunun sayısız örneğini gösteriyor.
Fakat tarihin gösterdiği ikinci bir gerçek daha vardır:
Ancak geçici gerekçelerle daraltılan özgürlük alanlarını yeniden genişletmek çoğu zaman sanıldığından daha zor olmuştur.

Bu nedenle demokratik hukuk devletinin değeri, tam da zor zamanlarda ortaya çıkar.
Bir toplumda insanlar konuşurken önce hukuku değil, muhtemel başına geleceklerin sonuçlarını düşünmeye başlıyorsa...
Eleştiri ile düşmanlık arasındaki sınır giderek belirsizleşiyorsa...
Farklı sesler giderek daha az duyulur hâle geliyorsa, toplumun büyük bir kesimi hipnoz seanslarına maruz kalıyorsa...
Sivil toplum, bağımsız düşünce veya gönüllü dayanışma faaliyetleri, bireysel suç takibatı dışında sürekli bir kuşkuyla karşılanıyorsa...
"Tiyatro, müsamere" kelimeleri veya sosyal medyada takipçi sayısının çokluğu "açık ve yakın tehlike" sayılarak tutuklama gerekçesi yapılıyorsa...
Toplumu kendi haline bırakırsanız, "ergen kız misali ya davulcu ya da zurnacıya kaçar" takıntısıyla vesayete merak saldıysanız...

O toplumun kendisine şu soruyu sorması gerekir:
Biz güvenliği mi güçlendiriyoruz?
Yoksa güven duygusunu mu kaybediyoruz?

Çünkü güvenlik ile güven aynı şey değildir.
Devletin itibarı yalnızca sahip olduğu güçten doğmaz.
Asıl itibarı, vatandaşın ona duyduğu tereddütsüz güvenden doğar.

Güven ise korkuyla değil; adaletle, öngörülebilir hukukla, eşit muameleyle, eleştiriye tahammülle,
kurumların tarafsızlığıyla inşa edilir.

Devleti güçlü yapan yalnızca yaptırım kapasitesi, toplumu kontrol altına almak değildir:
Demokratik meşruiyet üretme kapasitesidir.

Bu gece beni en çok düşündüren mesele budur.
Acaba biz düşünmeyi öğrenmeye çalışırken, düşünmenin gerçekleşeceği kamusal alanı mı kaybediyoruz?

Çünkü düşünce yalnızca beynin içinde gerçekleşmez.
Konuşarak gelişir. Tartışarak olgunlaşır. Eleştirilerek güçlenir. Yanılma hakkıyla derinleşir.

Toplum nefes alamıyorsa, bireysel düşünce de nefes alamaz. Bütün bunları bir karamsarlık çağrısı olarak yazmıyorum.
Aksine bir muhasebe daveti olarak kaleme alıyorum.
Çünkü güçlü devlet ile özgür toplum arasında tercih yapmak zorunda değiliz.

Hukuk devleti tam da bu ikisini birlikte yaşatabilme sanatıdır.

Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında ihtiyacımız olan şey daha fazla korku değil; daha fazla güven.
Daha fazla kutuplaşma değil; daha fazla muhakeme.
Daha fazla slogan değil; daha fazla düşünce.

Belki de artık "Düşünmeyi Öğrenmek" serisinin en önemli sorusu şudur:
Düşünceyi yalnızca bireyin zihninde mi savunacağız, yoksa onu mümkün kılan özgür kamusal ve sivil alanı da aynı kararlılıkla koruyabilecek miyiz?

Çünkü bir toplumun geleceğini belirleyen yalnızca insanların ne düşündüğü değildir.
Kaygısız, korkusuz düşünebildiklerinin sınırı kadardır.

Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü