Düşünmeyi Öğrenmek (1)

İNSAN ZİHNİNİN EN BÜYÜK SORUMLULUĞU

İnsanın en büyük üstünlüğü bilgi sahibi olması değildir; bilgiyi doğru değerlendirebilme yeteneğidir. Çünkü tarih boyunca insanlığı ileriye taşıyan sadece daha fazla bilgi biriktirmek değil, daha doğru düşünme yöntemleri geliştirmek olmuştur.

Çok kaba bir benzetmeyle ifade edecek olursak, insan beynindeki yaklaşık 86 milyar nöronu ve bu nöronların birbirleriyle kurduğu olağanüstü bağlantı ağını bir bilgisayarın donanımına benzetebiliriz. Ancak bir bilgisayarın içine yüklenen yazılımlar gibi, insan zihni de doğduğu andan itibaren aileden, toplumdan, eğitimden, kültürden, inançlardan, yaşadığı coğrafyadan, okuduğu kitaplardan, karşılaştığı insanlardan ve yaşadığı tecrübelerden gelen milyonlarca veriyle şekillenir.

İşte düşünmenin en büyük problemi de burada başlar. Çünkü insan zihnine yüklenen her bilgi doğru değildir. Bazı bilgiler tecrübeyle sınanmıştır, bazıları bilimsel yöntemlerle test edilmiştir; bazıları ise sadece tekrar edildiği için doğru kabul edilmiştir.

İnsanın zihinsel olgunluğu, öğrendiği her şeyi sorgusuz kabul etmesinde değil, kendi düşüncelerini bile sorgulayabilme cesareti göstermesinde ortaya çıkar.

Tarihin en büyük zihinsel tuzaklarından biri dogmatizmdir. Bir düşünceyi, kişiyi veya inancı eleştiriden muaf tutmak; hakikati aramaktan vazgeçmek demektir. Çünkü mutlak doğruluk iddiası çoğu zaman düşünmenin sonu, zihinsel konforun başlangıcıdır.

Bir diğer büyük tehlike ise indirgemeciliktir. Hayatın karmaşık sosyal, ekonomik, siyasi ve psikolojik olaylarını tek bir sebebe bağlama eğilimi insan zihninin en eski kolaycılıklarından biridir. Oysa büyük olayların arkasında çoğu zaman birçok sebep, birçok aktör ve birbirini etkileyen sayısız süreç vardır.

Benzer şekilde, menkıbeler, rivayetler, şehir efsaneleri ve komplo teorileri de insan zihninin kesin cevap arama arzusundan beslenir.
Belirsizlik, insanı rahatsız eder; bu nedenle karmaşık olayları basit ve heyecan verici hikâyelerle açıklamak cazip gelir. Ancak cazip olması, doğru olduğu anlamına gelmez.

Bugünün dünyasında bilgiye ulaşmak geçmiş çağlara göre çok daha kolaydır. Fakat doğru bilgiye ulaşmak ve onu yanlış bilgiden ayırmak belki de tarihin hiçbir döneminde bu kadar zor olmamıştır. Çünkü artık bilgi kirliliği, bilgisizlikten daha büyük bir problem hâline gelmiştir.

Doğru düşünmeyi öğrenmek; her şeye şüpheyle bakmak veya hiçbir şeye inanmamak değildir. Asıl mesele, bir iddianın kaynağını sormak, farklı görüşleri dinlemek, kendi önyargılarımızın farkına varmak ve "yanılıyor olabilirim" olgunluğunu gösterebilmektir.

Gerçek entelektüel cesaret, her konuda kesin hükümler vermek değil; bilgi sınırlarımızın farkında olmaktır. Çünkü insanı geliştiren şey, bildiklerine körü körüne sarılması değil, yeni bir hakikatle karşılaştığında düşüncesini değiştirebilme erdemidir.

Belki de insan olmanın en önemli görevi, sadece öğrenmek değil, düşünmeyi öğrenmektir. Çünkü iyi bir zihin; çok bilgi depolayan bir zihin değil, doğru soruları sorabilen, kendi hatalarını görebilen ve hakikate karşı dürüst kalabilen zihindir.

(Devam edecek...)