Türkiye Rönesansının Asgari Nesnel Şartları

Giriş:
I. BU ÇALIŞMANIN TARİHÎ REFERANSLARI:

Bugün bir “Türkiye Rönesansı”ndan söz edeceksek, önce tarihte benzer bir sıçramanın nasıl ortaya çıktığını ve neden sürdürülemediğini anlamak zorundayız.

9. ve 12. yüzyıllar arasında; Maveraünnehir (Semerkant, Buhara), Horasan ve Bağdat hattında ortaya çıkan büyük bilimsel ve kültürel sıçrama, bazı araştırmacılar tarafından “Kayıp Merkez Asya Rönesansı” ya da “Kayıp Türk Rönesansı” olarak adlandırılır.

Bu dönem, Batı Rönesansı’ndan yüzyıllar önce gerçekleşmiş; matematikten tıbba, astronomiden felsefeye kadar insanlık tarihine yön veren büyük bir bilgi üretim dalgası yaratmıştır.

Bu sıçramanın öncüleri arasında;
* Farabi (siyaset felsefesi ve mantık)
* İbn-i Sina (tıp ve felsefe)
* Biruni (astronomi ve coğrafya)
* Harezmi (cebir ve algoritma)
* Yusuf Has Hacip (siyasetname)
* Kaşgarlı Mahmud (dil bilimi) gibi isimler yer alır.

Bu medeniyet, tek bir etnik ya da kültürel kaynağın ürünü değildir.
Aksine; Türklerin sağladığı siyasal istikrar ve askeri güç,
Fars medeniyetinin kurumsal ve kültürel birikimi,
Arapçanın ortak ilim dili olarak sağladığı entelektüel zemin, bir araya gelerek bu büyük sıçramayı mümkün kılmıştır.

Ancak bu “aydınlanma”, sürdürülebilir bir kurumsal yapıya dönüşemediği için tarih sahnesinden erken çekilmiştir.

Bu çöküşün başlıca nedenleri arasında:
* Moğol istilalarıyla gelen büyük yıkım,
* Entelektüel üretimin siyasal ve dini otoriteye bağımlı hale gelmesi,
* Çoğulcu ve özgür düşünce ortamının daralması,
* Üretilen bilginin kurumsallaşamaması sayılabilir.

Bu konuda Prof. Dr. Ahmet T. Kuru(*) gibi araştırmacılar, özellikle "din-devlet ikiz kardeşliği" veya “ulema–devlet ittifakının” düşünsel üretimi sınırladığına dikkat çeker. Ancak bu konudaki tek açıklama bu değildir; çok boyutlu bir tarihsel sürecin önemli yorumlarından biridir.

Bu tarihsel tecrübe bize iki temel gerçeği gösterir:
* Coğrafya, ticaret yolları, çoğulculuk, özgürlük ve siyasal istikrar bilgi üretir.
* Entelektüel alanın devlet gücünden bağımsızlığı ise medeniyet üretir.

Bu iki şart birlikte ortadan kalktığında ise çöküş kaçınılmaz hale gelir.
İşte bu nedenle bu dönem, literatürde “Kayıp Rönesans” olarak anılmaktadır.

Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü

(II. Bölümde; MODERN TÜRKİYE RÖNESANSI 25 YILDA NASIL İNŞA EDİLİR?)