Gerçek Hayattaki Piyasa, Kâğıt Üzerindeki Hukuk !

Türkiye'nin en büyük yanılgılarından biri, modern dünyanın kurumlarını ve kurallarını tercüme ederek modern dünyanın maddi gerçekliğine ulaşabileceğimizi sanmaktır.
Oysa hukuk metnini tercüme edebilirsiniz; zihniyeti tercüme edemezsiniz.
Kanunu tercüme edebilirsiniz; kurumsal kültürü tercüme edemezsiniz.

Sermaye piyasası düzenlemesini tercüme edebilirsiniz; yüzlerce yıllık piyasa tecrübesini birkaç yönetmelikle ülkeye ithal edemezsiniz.
Türkiye'nin bugün yaşadığı birçok ekonomik ve hukuki problemin altında işte bu normatif gerçeklik ile maddi gerçeklik arasındaki derin makas bulunmaktadır.

Bir tarafta aklı, bilimi, teknolojiyi, bireyi ve bunların ürettiği kurumsal gelişmeyi merkeze alan bir medeniyet çizgisi var.

Diğer tarafta ise kutsal, gelenek, hiyerarşi ve sözlü kültürden beslenen; çoğu zaman gerçekliği değiştirmek için önce ona uygun bir norm üretilebileceğine inanan bir zihniyet.

Buradaki mesele "Doğu kötüdür, Batı iyidir" gibi ilkel bir medeniyet karşılaştırması değildir.
Mesele şudur:
Bir toplum kendi maddi gerçekliğinden doğan kurumları mı üretiyor, yoksa başka bir toplumun ürettiği kurumların kurallarını tercüme ederek kendi gerçekliğini mi düzenlemeye çalışıyor?

Aradaki fark hayati önemdedir.
Çünkü normlar maddi gerçekliği yaratmaz.
Tam tersine, başarılı normlar, büyük ölçüde zaten oluşmuş toplumsal, ekonomik ve kurumsal ilişkilerin içinden doğar.

Türkiye ise uzun zamandır bunun tersini yapıyor.
Anayasa var.
Kanun var.
Yönetmelik var.
SPK var.
BDDK var.
Merkez Bankası var.
Borsa var.
Yatırım fonları var.
Sermaye piyasası var.
Fakat bütün bunların varlığı, onların dayandığı kurumsal davranış kültürü ve zihin kodlarının da aynı ölçüde var olduğu anlamına gelmiyor.

İşte tehlike burada başlıyor.
Çünkü hukuk kültürü zayıf, kurumsal denetim anlayışı yeterince içselleşmemiş ve piyasa aktörlerinin bir bölümünün de siyaseti ve bürokrasiyi arkasına alarak, kuralları ortak oyunun sınırları değil, etrafından dolaşılması gereken teknik engeller olarak görüyorsa, en mükemmel mevzuatı bile getirseniz sonuç değişmez.

Hatta bazen tam tersine, karmaşık mevzuat sistemi yeni "aradan ve arkadan dolaşma" alanları üretir.
Bugün sermaye piyasalarında yatırım fonları üzerinden ortaya çıkan tartışmalara bu nedenle yalnızca teknik bir SPK meselesi olarak bakmak büyük hata olur.

Yatırım fonları modern finans sisteminin son derece meşru ve gerekli araçlarıdır.
Tasarrufları bir araya getirir, profesyonel yönetime açar, riskleri dağıtır ve sermayenin ekonomik faaliyetlere aktarılmasına katkı sağlar.

Fakat her finansal araç gibi fonlar da hangi kurumsal kültürün içinde kullanıldığına göre farklı sonuçlar doğurabilir.

Asıl alarm burada çalıyor.
Bir menkul kıymetin fiyatı, şirketin gerçek ekonomik performansından, bilançosundan, kârlılığından, gelecekte yaratacağı değerden ve gerçek arz-talep koşullarından kopmaya başladığında artık yalnızca "piyasa hareketliliği"nden söz edemeyiz.

Fiyat başka bir şey söylüyor, değer başka bir şey
ve aradaki mesafe büyüyorsa, bunun mutlaka sorgulanması gerekir.

Daha vahimi, piyasadaki belirli aktörlerin birbirleriyle bağlantılı işlemler, fon yapıları veya başka finansal mekanizmalar üzerinden fiyatı ekonomik gerçekliğin önüne geçirebildiği algısı oluşuyorsa, artık mesele yalnızca yatırımcının kazanıp kaybetmesi değildir.

Mesele piyasanın kendisine duyulan güvenin aşınmasıdır.
Çünkü sermaye piyasasının görünmeyen sermayesi para değil, güvendir.
Güven kaybolduğunda fiyat keşfi bozulur.
Fiyat keşfi bozulduğunda sermaye yanlış yere gider.
Sermaye yanlış yere gittiğinde ise sonunda faturayı bütün ekonomi öder.

Burada çok açık bir soru sormamız gerekiyor:
Eğer bir piyasada fiyat ile gerçek değer arasındaki ilişki sistematik biçimde bozulabiliyorsa, o piyasa gerçekten sermaye piyasası mıdır; yoksa sermaye piyasası görüntüsü altında başka bir güç ve kazanç mekanizması mı oluşmaktadır?

Bu sorunun cevabını vermeden "piyasa ekonomisi" demek kolaydır.
Ama piyasa ekonomisi, yalnızca borsanın bulunması değildir.
Piyasa ekonomisi; şeffaflık, eşit bilgi, öngörülebilir hukuk, bağımsız denetim, gerçek rekabet, hesap verebilirlik ve fiyatın ekonomik gerçekliği mümkün olduğunca doğru yansıtmasıdır.
Bunlar yoksa geriye yalnızca piyasanın tabelası kalır.

Finans merkezi olmak hayalleri kuruyorsak, Türkiye'nin bugün yapması gereken, Batı'nın finans mevzuatını daha fazla tercüme etmek değildir.
Asıl mesele, o mevzuatın arkasındaki kurumsal aklı üretmektir.

Çünkü biz 500-700 yıllık bankacılık ve sermaye piyasası tarihini birkaç 25 yılda yaşamaya çalışıyoruz.
Dolayısıyla "daha kırk fırın ekmek yememiz gerekiyor" sözü burada basit bir mecaz değildir.
Bu, kurumsallaşmanın zamanını ve toplumsal davranışların dönüşümünü anlatan tarihsel bir gerçektir.

Ve artık şu gerçeği kabul etmek zorundayız:
Kâğıt üzerindeki modernlik, gerçek hayattaki modernleşme değildir.

Anayasayı değiştirmek yetmez.
Kanun çıkarmak yetmez.
Kurum kurmak yetmez.
Yönetmelik yayımlamak hiç yetmez.
Eğer maddi gerçeklik ile normatif düzen arasında devasa bir makas oluşmuşsa, o makas bir gün mutlaka kriz olarak karşımıza çıkar.

Bugün yatırım fonları ve sermaye piyasalarındaki anormal fiyat oluşumları konusunda görülmesi gereken de tam olarak budur.
Belki önümüzde henüz büyük bir kriz yoktur.
Ama krizlerin en tehlikeli tarafı, ortaya çıktıkları gün başlamamalarıdır.

Önce fiyat ile değer arasındaki ilişki bozulur.
Sonra güven aşınır.
Sonra kuralların eşit uygulanmadığı kanaati yerleşir.
Sonra piyasa aktörleri ekonomik değer üretmek yerine sistemi nasıl kullanacağı, nasıl istismar edeceğini öğrenir.

Nihayetde bir gün herkes aynı soruyu sormaya başlar:
"Biz burada gerçekten piyasa mı kurduk, yoksa piyasa görüntüsü altında yanaşma düzeninin yeni bir rant alanını mı yarattık?"

İşte o gün mesele artık yatırım fonu meselesi olmaktan çıkar. Devlet meselesine dönüşür.

Çünkü unutmayalım:
Maddi gerçekliği normlara uyduramazsınız.
Maddi gerçeklik, er ya da geç kendi hesabını görür.

İşte o zaman piyasalarda o hesabın adı bazen kriz olur.

Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü