Düşünmeyi Öğrenmek (IX)

Düşünmeyi Öğrenmek yazı dizisinde bugüne kadar bireysel planda zihnin düştüğü tuzakları, sosyolojik faktörleri, sosyal psikolojinin bulgularını ve kamusal alanın düşünce üzerindeki etkilerini ele aldık.
Görünen odur ki, düşünme yalnızca bireysel bir zihinsel faaliyet değildir; içinde yaşadığımız kültürün, kurumların ve iletişim ortamının şekillendirdiği karmaşık bir süreçtir.

Bugün dünyanın birçok eğitim sistemi hâlâ Sanayi Devrimi'nin ihtiyaçlarına göre şekillenmiş durumdadır. Ezberleyen, standart cevap veren, merkezi otoritenin siyasal eğilimleri doğrultusunda belirlediği doktriner bilgiyi doğru kabul eden birey yetiştirmeye yöneliktir.

Oysa artık yapay zekânın birkaç saniyede milyonlarca sayfalık bilgiye erişebildiği bir çağda, bilginin kendisi artık en kıt kaynak değildir. Kıt olan; doğru soruyu sorabilmek, bilgiyi ayıklayabilmek, muhakeme edebilmek ve etik kararlar verebilmektir.

XX. yüzyıl bilgi çağıydı. XXI. yüzyıl ise muhakeme çağıdır. Artık eğitim sistemlerinin temel görevi bilgi depolamak değil, doğru düşünmeyi öğretmektir.

Buna rağmen, bizim gibi toplumlarda "düşünmeyi öğrenmek" üzerine bir tartışma açıldığında, neredeyse refleks hâline gelmiş tek bir cevapla karşılaşırız: "Sorun eğitim sistemidir."

Bu cevap yanlış değildir; fakat eksiktir.
Çünkü eğitim sistemini tartışırken çoğu zaman eğitimin yöntemini değil, yalnızca içeriğini, müfredatı tartışıyoruz.

Bir grup "dindar nesil" için daha fazla din dersi ister.
Bir grup "çağdaş kuşaklar" için daha fazla felsefe ister.
Bir grup "aydınlanma" için daha fazla bilim ister.
Bir başkası "milli şuur" için daha fazla tarih ister.

İktidarlar değiştikçe müfredatlar değişir; kitaplar değişir; kavramlar değişir; kahramanlar değişir. Ancak değişmeyen tek şey vardır: Bilgi yükleme anlayışı.

Adeta öğrencinin zihni boş bir depo olarak görülür.
O deponun içine hangi bilgilerin yerleştirileceği konusunda yıllarca kavga edilir; fakat o zihnin bilgiyi nasıl işleyeceği, hasılanın ne olacağı neredeyse hiç konuşulmaz.

Oysa asıl mesele tam da buradadır.
İnsan zihni bir hard disk değildir.
Ezber, düşünmenin yerine geçemez.
Bilgi, muhakemenin yerine geçemez.

Bugün insanlık tarihte hiç olmadığı kadar büyük bir bilgi bolluğu yaşamaktadır. Birkaç saniye içinde dünyanın herhangi bir üniversitesinin ders notuna, bilimsel makaleye, tarihî belgeye veya yapay zekâ destekli bilgi sistemlerine ulaşmak mümkündür.

Dolayısıyla XXI. yüzyılın temel problemi bilgi eksikliği değil, bilgiyi değerlendirme eksikliğidir.
Yanlış bilgi kadar, doğru bilginin yanlış kullanımı da artık büyük tehlike üretmektedir.

Komplo teorileri, dijital manipülasyonlar, algoritmaların oluşturduğu yankı odaları ve propaganda mekanizmaları bize aynı büyük tehlike gerçeğini göstermektedir:
Bilgi arttıkça hakikate yaklaşmıyoruz; muhakeme gelişmezse yalnızca daha karmaşık yanlışlara inanıyoruz.

Belki de bu nedenle eğitim sistemlerinin temel sorusu artık şu olmalıdır:
Çocuklara ne öğreteceğiz değil,
Çocuklara nasıl düşüneceklerini nasıl öğreteceğiz?
sorusudur.

Belki de okul saatlerinin önemli bir bölümü, bilgi aktarmaktan çok şu becerilere ayrılmalıdır;
doğru soru sormak,
kanıt ile iddiayı ayırmak,
neden-sonuç ilişkisi kurmak,
bilişsel önyargıları tanımak,
mantık hatalarını fark etmek,
farklı görüşleri adil biçimde değerlendirebilmek,
fikrini yeni kanıtlar karşısında değiştirebilmek,
eleştirel fakat önyargısız düşünmek,
entelektüel tevazu geliştirmek,
muhakemenin ahlâkını içselleştirmek.

Çünkü düşünmek yalnızca zekâ meselesi değildir.
Aynı zamanda olgunlaşmış, berraklaşmış karakter meselesidir.
Kendi yanlışını görebilme cesareti, hakikati ideolojiden üstün tutabilme erdemi ve kanıt karşısında fikrini değiştirebilme olgunluğu da doğru düşünmenin ayrılmaz parçalarıdır.

Belki de Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında en büyük eğitim reformu, yeni bir ders kitapları hazırlamak değil, eğitimin amacını yeniden tanımlamak olacaktır.
Okulların hedefi yalnızca bilgili insanlar yetiştirmek olmamalıdır.
Bilgiyi doğru kullanan insanlar yetiştirmek olmalıdır.
Çünkü bilgi güç verir.
Muhakeme ise o gücün hangi amaç için kullanılacağını belirler.

Tarih bize defalarca göstermiştir ki;
İnsanlığı felaketlere sürükleyenler çoğu zaman cahiller, az bilgililer değil, muhakemesi zayıf olan dogmatik bilgililer olmuştur.

Belki de XXI. yüzyılın en önemli eğitim sorusu artık şudur:
Çocuklarımızın zihnini bilgiyle mi dolduracağız; yoksa o bilgiyi doğru kullanabilecek, düşünmeyi öğrenmiş ortak akıl kapasitesi mi inşa edeceğiz?

(Devam edeceğiz...)

Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü