Yanaşma Düzeninin Zihni Kök Sebepleri

Bir toplum neden zenginliği üretmek yerine iktidara yakınlığı servet elde etmenin yegane yolu haline getirir?
Bir toplumun bugünkü siyasal davranışlarını anlayabilmek için yalnızca bugünkü iktidara, muhalefete veya ekonomik şartlara bakmak çoğu zaman yeterli değildir.

Bazı davranış biçimleri, zihin kodları hükümetlerden çok daha eskidir.
Hatta bazı siyasal alışkanlıklar, hükümetleri değiştirdiği halde varlığını sürdürür.

Ben tarih boyunca varlığını sürdüren bu kötü alışkanlıklara “Yanaşma Düzeni” diyorum.
Yanaşma Düzeni, yalnızca iktidara yakın bazı insanların kamu kaynaklarından yararlanması değildir. Daha derinde ise; servetin, statünün, itibarın, güvenliğin, hatta makbul vatandaşlığın, bireylerin, toplumun kendi üretim ve örgütlenme kapasitesinden ziyade merkezi otoriteyle kurulan ve yozlaşmış ilişkiler üzerinden belirlenmesi halidir.

Asıl soru da burada başlıyor:
218 yıllık modernleşme tecrübesinden sonra neden hâlâ devlet, toplumun üzerinde yalnızca düzenleyici bir otorite değil; servetin, statünün ve toplumsal meşruiyetin yegane dağıtıcısı olarak görülüyor?

Batı'nın yaşadığı zihinsel kırılma:
Batı modernleşmesini yalnızca Rönesans, Reform, coğrafi keşifler, bilim devrimi ve Aydınlanma'nın peş peşe gelmesi olarak okumak eksik olur.
Asıl büyük dönüşüm, insanın dünyayı açıklama biçiminde meydana geldi.

Geleneksel otoritenin yerine akıl, deney, eleştiri, bireysel hak, sözleşme, mülkiyet, temsil, hukuk ve kurumsal denge gibi yeni kavramlar yerleşmeye başladı.
Daha önemlisi, yeni ihtiyaçlara cevap vermeyen kurumların değiştirilmesinin meşru olduğu düşüncesi ortaya çıktı.

Dolayısıyla modernleşme yalnızca “yeni kurumlar kurmak” değildi. Yeni kurumları mümkün kılan yeni bir zihniyeti üretmekti.

Bu nedenle Batı'da devletin yanında giderek güçlenen başka toplumsal aktörler ortaya çıktı: tüccarlar, sermaye sahipleri, meslek örgütleri, üniversiteler, basın, dernekler, şirketler, siyasi partiler ve çeşitli sivil toplum örgütleri.

Devlet toplumun tek örgütleyicisi olmaktan çıktı.
Toplum da kendi kurumlarını üretmeye başladı.
İşte modernleşmenin belki de en kritik kırılma noktası budur.
Doğu'nun temel problemi yalnızca “geri kalmak” değildi

Osmanlı'nın modernleşme tecrübesi ise başka bir tarihsel zeminde gerçekleşti.
İmparatorluk, Avrupa'daki dönüşümün sonuçlarıyla karşı karşıya kaldığında önce kendi kurumlarını yeniden üretmekten ziyade devleti güçlendirerek ayakta kalmaya yöneldi.
Bu durum tarihsel şartlar bakımından anlaşılabilir bir tercihti.

İmparatorluk parçalanıyor, askeri rekabet değişiyor, mali kaynaklar yetersizleşiyor, farklı unsurların milliyetçiliği yükseliyor ve Avrupa karşısında güç dengesi hızla bozuluyordu.

Dolayısıyla Osmanlının merkezileşmesi bir bakıma varlık-yokluk meselesiydi.
İktisat tarihçimiz Şevket Pamuk'un çalışmalarında gösterdiği üzere Osmanlı ekonomik kurumları uzun süre büyük ölçüde merkezi bürokrasinin öncelikleri tarafından şekillendi; tüccar ve üreticilerin devlet elitleri üzerinde kurumsal değişimi zorlayacak gücü yoktu veya sınırlı kaldı.
Ş. Pamuk özellikle 1500-1800 döneminde ekonomik kurumların gelişimini toplumsal yapı ve siyasal güç dağılımıyla açıklamanın, yalnızca kültür veya din üzerinden açıklamaktan daha güçlü olduğunu vurgular.

Ömer Lütfi Barkan'ın toprak ve hukuk sistemi üzerine çalışmaları da Osmanlı düzeninde devletin toprak, vergi ve ekonomik hayat üzerindeki belirleyici konumunu anlamamız bakımından önemlidir.

Dolayısıyla Osmanlı modernleşmesinin ilk refleksi anlaşılabilir:
Toplumu dönüştürmekten önce devleti kurtarmak.
Fakat burada tarihsel olarak anlaşılabilir olan şey, zaman içerisinde kalıcı bir zihniyete dönüşmeye başladı.

İşte sorun da tam burada ortaya çıktı.
Devleti kurtarmaktan, kadir-i mutlak devleti toplumun yerine koymaya çalışmak.

II. Mahmud'dan Tanzimat'a, Islahat'tan Meşrutiyetlere ve Cumhuriyet'e uzanan çizgide değişim artık pragmatik sebeplerle kaçınılmaz bir biçimde kabul edildi.
Fakat değişimin öznesi büyük ölçüde yine devlet oldu.
Yeni kurumlar kuruluyor, yeni kanunlar çıkarılıyor, yeni bürokrasiler oluşturuluyor, eğitim sistemi değiştiriliyor, ordu yeniden yapılandırılıyor.

Ama bütün bunların üzerinde duran temel varsayım çoğu zaman değişmiyordu:
son 103 yılda olduğu gibi CHP'den AKP'ye toplumu değiştirecek olan yine merkezdi.

Şerif Mardin'in “merkez-çevre” yaklaşımının hâlâ açıklayıcı olmasının nedeni de budur. Mardin'in perspektifinden bakıldığında Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan modernleşme, güçlü bir merkez ile bu merkezin dışında kalan toplumsal kesimler arasındaki gerilim üzerinden okunabilir. Modernleşmenin önemli ölçüde yukarıdan aşağıya gerçekleşmesi, toplumun kendi özerk kurumlarının gelişmesini de sınırlamıştır.

Fakat burada daha önemli bir sonuç bulunmaktadır:
Merkez değişse bile merkezcilik değişmeyebilir.
Tek parti CHP'sinden hegemonya kurmuş AKP'ye...
İşte Türkiye'nin modernleşme hikâyesindeki paradoks budur.
Eski merkez gitti, yeni merkez geldi; değişen sadece bu oldu...

Cumhuriyet, Osmanlı merkezinin yerine yeni bir siyasal merkez kurdu. Laikleşme, ulus-devlet, modern hukuk, eğitim, bürokrasi ve ekonomik kalkınma bu yeni merkezin temel araçlarıydı.

Ancak çevre bu kez eski merkeze karşı kendi siyasal ve ekonomik gücünü oluşturdu.
Çok partili hayatla birlikte çevrenin itilmiş-kakılmışları merkeze doğru yürüdü.

Ve nihayet iktidar oldu.
Fakat beklenen büyük zihinsel kırılma gerçekleşmedi.
Çevre merkeze geldi; fakat merkezcilik ortadan kalkmadı.
Makbul vatandaşlarla, itilmiş-kakılmışlar yer değiştirdi.

Hatta zaman zaman yeni merkez, eski merkezin kullandığı araçların benzerlerini farklı değerlerle kullanmaya başladı.
Bu kez makbul vatandaşın tanımı değişti.
İtibarın kaynağı değişti.
Devletle yakınlık kuran toplumsal gruplar, STK'lar, cemaatler, tarikatlar değişti.

Fakat devletin toplumsal hayatı belirleme, dizayn etme kapasitesine duyulan inanç büyük ölçüde devam etti.

Yani mesele yalnızca “kim merkezdedir?” sorusu değildi.
Asıl mesele: Neden mutlaka bir merkezin olması gerektiğine inanıyoruz?

Yanaşma Düzeni'nin gerçek kökü burada;
Prof. Dr. Timur Kuran'ın çalışmaları bu noktada bizim için önemli bir başka pencere açıyor.
Kuran, Orta Doğu'nun modern ekonomik gelişme bakımından geride kalmasını açıklarken tek başına “İslam” veya “kültür” gibi geniş kategorilere başvurmaz. Meseleyi daha somut kurumsal mekanizmalar üzerinden inceler: miras hukuku, şirketleşme biçimleri, vakıf yapısı, sermayenin örgütlenmesi ve özel ekonomik aktörlerin siyasal güç karşısındaki zayıflığı. Ona göre bazı kurumlar ortaya çıktıkları dönemde işlevsel olsalar bile, değişen ekonomik şartlara uyarlanamadıklarında zaman içinde gelişmenin önünde kurumsal engellere dönüşebilirler.

Bu tespitin bizim konumuz açısından çok daha geniş bir anlamı vardır:
Bir toplumun ekonomik ve siyasal gelişmesini yalnızca sahip olduğu kaynaklar değil, kaynakları örgütleme biçimi belirler.
Eğer sermaye devletten bağımsız örgütlenemiyorsa,
eğer ekonomik aktörler hukuk güvencesinden çok siyasal yakınlığa ihtiyaç duyuyorsa,
eğer sivil toplum kendi özerkliğini oluşturamıyorsa,
eğer basın ekonomik ve siyasal olarak iktidardan bağımsızlaşamıyorsa,
eğer siyasi partiler toplumun doğal örgütlenmelerinden değil, devlet merkezli siyasal mühendisliklerden besleniyorsa, o zaman ortaya sadece “kötü yönetim” çıkmaz.

Bir zihinsel, siyasal, ekonomik kültür çıkar.
Ben buna Yanaşma Düzeni diyorum.
Yanaşma, ahlaki bir zaaf değil; bazıları için pragmatik ve rasyonel bir davranış bile olabilir

Burada çok önemli bir ayrım yapmamız gerekiyor.
Yanaşma düzenindeki insanları yalnızca ahlaksızlıkla suçlamak meseleyi açıklamaz.

Çünkü bir sistemde başarı, servet, güvenlik ve statü kazanımı bağımsız kurum ve mekanizmalardan değil de siyasal iktidarla kurulan ilişkilerden geçiyorsa, bireylerin iktidara yaklaşması rasyonel ve zorunlu bir davranış haline gelir.

Hukukun herkese eşit uygulanacağından emin değilseniz, hukuktan önce güçlü bir ilişki ararsınız.
Kamu ihalesinin liyakatle dağıtılacağından emin değilseniz, ihale makamıyla ilişki kurarsınız.

Finansmana erişimin piyasa mekanizmasıyla gerçekleşeceğine güvenmiyorsanız, siyasal bağlantı ararsınız.
İtibarın bağımsız kurumlar tarafından üretileceğine inanmıyorsanız, iktidarın yanında görünmek istersiniz.

Böylece sistem insanları yozlaştırırken, insanlar da sistemi yeniden üretir.
Yanaşma Düzeni'nin en tehlikeli tarafı budur.
Kötü insanlar üretmesinden daha önemlisi, normal insanların hayatta kalabilmek için yanaşma düzenin ilke ve kurallarını öğrenmesidir.

Rahmetli hocalarımız Halil İnalcık'tan Kemal Karpat'a uzanan çizgide başka bir şey daha görüyoruz
Osmanlı tarihini yalnızca “despotik devlet” şablonuyla okumak da doğru değildir.

Halil İnalcık'ın çalışmaları Osmanlı kurumlarının statik değil, değişen şartlara göre uyarlanabilen karmaşık yapılar olduğunu göstermiştir.
Kemal Karpat ise Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçişi yalnızca devlet kurumlarının değişimi olarak değil, toplumsal sınıfların, mülkiyet ilişkilerinin, göçlerin, yeni orta sınıfların ve toplumsal yapıların dönüşümü üzerinden okumamız gerektiğini ortaya koymuştur. Karpat'ın çalışmalarında mîrî toprakların özel mülkiyete dönüşümü ve yeni bir mülk sahibi orta sınıfın ortaya çıkışı özellikle önemlidir.

Yani toplum değişmiştir. Ekonomi değişmiştir. Mülkiyet yapısı değişmiştir. Şehirler değişmiştir. Eğitim değişmiştir. İnsanların beklentileri değişmiştir. Sermaye yapısı değişmiştir. Sosyal sınıflar değişmiştir.

Fakat bütün bu değişimlere rağmen devlet-toplum ilişkisinin zihinsel kodları bütünüyle değişmemiştir.
İşte benim asıl sorum budur.
İki asır sonra hâlâ aynı yerde miyiz?
Bugün artık Osmanlı toplumunda değiliz.
Tarım toplumundan sanayi ve hizmet toplumuna geçtik.
Milyonlarca insanın özel mülkiyeti var.
Büyük şirketlerimiz var.
Üniversitelerimiz var.
Gazetelerimiz, televizyonlarımız, dijital medyamız var.
Sivil toplum örgütlerimiz var.
Sendikalarımız var.
Meslek kuruluşlarımız var.
Siyasi partilerimiz var.
Seçmen davranışı son derece çeşitlenmiş durumda.

Buna rağmen servetin dağılımında, ekonomik fırsatlarda, kamu kaynaklarına erişimde, bürokratik yükselmede, medya gücünde ve hatta toplumsal itibarın oluşmasında siyasal iktidarla kurulan ilişkinin hâlâ olağanüstü belirleyici olması üzerinde düşünmek zorundayız.

Çünkü burada artık “Osmanlı mirası” demek yeterli değildir. İki yüz yıl boyunca değişmeyen şey miras değil, mirasın yeniden üretilme biçimidir.

Asıl zihinsel devrim henüz tamamlanmadı
Belki de Türkiye'nin modernleşme tarihinde eksik kalan en önemli dönüşüm budur:
Devleti değiştirmekten bireyi, toplumu özgürleştirmeye geçemedik.

Devleti defalarca değiştirdik.
Anayasalar yaptık. Rejimler değiştirdik. Partiler kurduk. Partiler kapattık. Bürokrasileri yeniden yapılandırdık. Ekonomik modeller değiştirdik. İdeolojiler değiştirdik.
Merkezleri değiştirdik.

Fakat hâlâ siyasetin temel sorusunu çoğu zaman:
“Devleti kim kontrol edecek?” şeklinde soruyoruz.

Oysa modern demokratik toplumun sorusu başka olmalıdır:
“Devlet, toplum tarafından hangi kurallarla sınırlandırılacak?”
İşte bu iki soru arasındaki fark, Yanaşma Düzeni ile hukuk devletinin arasındaki farktır. Birincisinde iktidara sahip olmak bütün kapıları açar.
İkincisinde ise iktidara sahip olmak yalnızca belirli sürelerle kamu hizmeti yürütme yetkisidir.

YANAŞMA DÜZENİ'NİN ZİHİNSEL KÖKÜ
Öyleyse meseleyi tek cümlede şöyle özetleyebiliriz:
Yanaşma Düzeni'nin zihinsel kökü, toplumun kendi kurumlarına ve kendi üretim kapasitesine güvenmek yerine, hayatın temel belirsizliklerini merkezi otoritenin dağıtıcı ve koruyucu gücü üzerinden çözme alışkanlığıdır.

Bu zihniyetin üç temel sonucu vardır:
Devlet güçlü, toplum zayıf kalır.
Hukuk genel kural olmaktan çıkar, iktidarın baskı, sindirme ve dağıtım mekanizmasına dönüşür.
Birey yurttaş olmaktan önce “doğru yere yakın” olmaya çalışır.

Sonunda ortaya şu garip düzen çıkar:
Devlet büyür.
Bürokrasi büyür.
İktidarın ekonomik ağırlığı büyür.
Ama yurttaş küçülür, kuşatılmışlık duygusu yaşar.
Çünkü yurttaşın özgürlüğü yalnızca devletin müdahale etmemesiyle değil, devlete ihtiyaç duymadan yaşayabileceği bağımsız kurumlara sahip olmasıyla mümkündür.

İşte bu sebeplerle yeni bir modernleşme anlayışına ihtiyacımız var.
Türkiye'nin bundan sonraki modernleşme meselesi artık yeni bir devlet kurmak veya kurtarmak değildir.
Yeni bir anayasa yapmak da tek başına değildir.
Yeni bir partiyi iktidara getirmek de değildir.

Asıl mesele, devlet ile toplum arasındaki ilişkinin zihinsel ve kurumsal olarak yeniden kurulmasıdır.
Sermaye devletten bağımsızlaşmalıdır.
Basın devletten bağımsızlaşmalıdır.
Sivil toplum devletten bağımsızlaşmalıdır.
Üniversite devletten bağımsızlaşmalıdır.
Yargı iktidardan bağımsızlaşmalıdır.
Bürokrasi siyasetten bağımsız bir liyakat düzenine kavuşmalıdır.

Belki de en önemlisi:
Yurttaşın devlete değil, hukuka güveneceği bir düzen kurulmalıdır.
Çünkü devletin, liderlerin güçlü olması ile devletin hayatın her alanında belirleyici olması, dizayn etmesi, burnunu her yere sokması aynı şey değildir.

Güçlü devlet, güçlü toplumların üzerinde yükselir.
Zayıf toplumlar ise güçlü devlete bağımlı hale gelir.
YANAŞMA DÜZENİ tam da bu bağımlılığın ekonomik ve siyasal biçimidir.
Bu nedenle Türkiye'nin asıl demokratikleşme problemi yalnızca iktidarın değişmesi değildir.
İktidar değiştiğinde bile Yanaşma Düzeni devam ediyorsa, aslında değişen yalnızca yanaşanın kimliğidir.
Gerçek dönüşüm ise ancak şu zihinsel cümlenin kurulmasıyla başlayacaktır:

“Devlet benim üzerimde bir lütuf makamı değil, benim vergilerimle oluşturulmuş ve benim haklarımla sınırlandırılmış bir kamu kurumudur.”

Bu cümle yalnızca bir anayasa maddesi değildir.
Bu, bir medeniyet zihniyeti değişikliğidir.

İşte Türkiye'nin iki asırlık modernleşme serüveninde henüz tamamlayamadığı, yarım bıraktığı asıl devrim budur.

Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü