Düşünmeyi Öğrenmek (XI)

Kutsal ve Seküler Şiddetin Zihinsel Hikayesi:
Şiddet hakkında konuşurken çoğu zaman yanlış yerden başlarız.
Silaha, bombaya, işkenceye, cinayete, teröre, savaşa bakar; şiddetin görünür sonuçlarını tartışırız.
Oysa şiddetin görünen yüzü, çoğu zaman hikâyenin sonudur.

Şiddet önce zihinde başlar.
Bir insanın eline silah almadan, bir başkasına saldırmadan, hatta ondan nefret ettiğini bile açıkça söylemeden çok önce; zihninde bir düşünce biçimi kurulmuştur.

Önce hakikat mutlaklaştırılır.
Sonra farklı düşünmek yanlış olmaktan çıkar, ahlâksızlık hâline gelir. Ardından farklı düşünen insan, artık yalnızca “yanlış düşünen” biri değildir.

Ötekidir.
Sonra öteki, düşmana dönüşür.
Düşmanlaştırılan insanın başına gelenler, giderek vicdanın konusu olmaktan çıkar.
Şiddetin gerçek başlangıç noktası işte burasıdır:
İnsanın, başka bir insanı önce zihninde insan olmaktan çıkarması.

Bu nedenle din ile şiddet, ideoloji ile şiddet arasındaki ilişkiyi kurarken dikkatli olmak gerekir.
Dinin kendisini şiddetin kaynağı ilan etmek ne kadar kolaycılıksa, seküler ideolojileri şiddetten muaf tutmak da o kadar yanlıştır.

Çünkü tarihin bize öğrettiği daha derin bir gerçek vardır:
Şiddeti üreten yalnızca inançlar değildir; inançların mutlaklaştırılmasıdır.
Din adına şiddet üretilebilir.
Ama millet adına da üretilebilir.
Devlet adına, sınıf adına, devrim adına, ırk adına, özgürlük adına, hatta insanlık adına bile...

Tanrı'nın iradesi adına öldüren ile tarihin zorunluluğu adına öldüren kişinin kullandığı kavramlar farklı olabilir.
Fakat zihinsel mekanizma aynı olabilir.
Önce kişi kendisini mutlak hakikatin sahibi ilan eder.
Sonra kendi yorum veya tevilini hakikatin kendisiyle özdeş hale getirir.
Ardından kendi dışındakileri hakikatin düşmanı olarak görür.

Artık sonunda şiddet, kötülük olmaktan çıkmış; “gerekli” bir eyleme dönüşmüştür.
İşte kutsal ve seküler şiddetin kesiştiği karanlık bölge budur.
Burada “mutlak hakikat” ile “hakikati arama” arasındaki farkı birbirinden ayırmak gerekir.
İnsan hakikati arayabilir.
Hatta hakikatin peşinde olmak, insan zihninin en erdemli, en yüksek faaliyetlerinden biridir.

Fakat hakikati aramak başka şeydir; hakikatin sahibi olduğunu düşünmek başka.
Hakikati arayan insanın içinde şüphe vardır.
Kendini düzeltme ihtimali vardır.
Eleştiriye açıklık vardır.
Muhakeme ahlakı vardır.

Hakikatin sahibi olduğuna inanan zihinde ise bunların yerini kesinlik alır.
Kesinlik arttıkça tahammül azalır.
Tahammül azaldıkça öteki büyür.
Öteki büyüdükçe düşmanlık büyür.
Düşmanlık büyüdükçe şiddetin ahlâkî eşiği düşer.

Bu nedenle belki de şiddet tarihinin en önemli sorularından biri şudur:

İnsan ne zaman hakikati aramaktan vazgeçip kendi inancını mutlak hakikat yerine koyar?

Şiddet çoğu zaman önce kelimelerle hazırlanır:
“Hain, kâfir, sapkın, vatan veya halk düşmanı, karşı devrimci, düşman ajanı, terörist, fitneci."

Bu kelimelerin tamamı aynı anlamı taşımaz.
Ancak siyasal ve toplumsal hayatta belirli bir işlev görebilirler:
İnsanı bir kişilik olmaktan çıkarıp bir kategoriye dönüştürmek.
Çünkü kategorilerle mücadele etmek, birey olarak insanlarla mücadele etmekten daha kolaydır.
Bir insanın yüzüne baktığınızda onun acısını görürsünüz.
Bir kategoriye baktığınızda ise yalnızca bir “tehdit” görürsünüz.
Bu yüzden propaganda, şiddetin öncülüdür.
Nefret dili, fizikî şiddetin habercisidir.
İnsanlıktan çıkarma, çoğu zaman öldürmenin psikolojik ön koşuludur.
İnsan önce dilde eksilir, sonra hayatta.
Fakat burada yalnızca dışarıya dönük düşmanlaştırma yoktur.

Bir başka mekanizma daha vardır:
İnsanın kendi vicdanını otoriteye devretmesi.
Cemaatte lider konuşur.
Partide merkez karar verir.
Örgütte emir gelir.
Mezhepte yorum belirlenir.
Devlette “bekâ” gerekçesi ortaya çıkar.
İdeolojide “tarihsel zorunluluk” ilan edilir.
Ve birey, kendi muhakemesini giderek bu otoritenin içine bırakır.
"Böyle olmasına Tanrı karar verdi."
“Ben yapmadım; lider istedi.”
“Ben karar vermedim; örgüt emretti.”
“Ben sorgulayamazdım; davamız bunu gerektiriyordu.”
“Benim vicdanım değil, inancım konuşuyordu.”

İşte burada insanın ahlâkî öznesi parçalanır.
Çünkü insan, yaptığı eylemin sorumluluğunu kendi vicdanında taşımak yerine onu içinde eridiği daha büyük bir bütünün üzerine bırakır.
Sorumluluk yukarıya devredilir.

İşte bunun sonucu korkunçtur:
İnsan kötülük yaptığını düşünmez.
Görev yaptığını düşünür.
Şiddetin en tehlikeli biçimi, işte budur.

Burada psikolojinin bize gösterdiği bir başka hakikatle karşılaşırız:
İnsan yalnızca inanmak istemez.
Aynı zamanda ait olmak ister.
Bir gruba ait olmak güven verir.
Belirsizliği azaltır. Kimlik sağlar.
Aidiyetimiz dünyayı açıklamak için hazır bir çerçeve sunar.
Bireye “Biz kimiz?” sorusunun cevabını verdiği gibi, “Onlar kim?” sorusunun cevabını da verir.
İşte insanın zihni için bundan daha rahatlatıcı çok az şey vardır.
Çünkü karmaşık dünyayı ikiye bölmek kolaydır: Biz ve onlar. İyi ve kötü. Temiz ve kirli. Haklı ve haksız. Sadık ve hain. İnanan ve inkâr eden. Millet ve düşmanları.

Böylece düşünmenin zahmeti ortadan kalkar.
Şüphe gereksizleşir. Eleştiri ihanet olur. Muhakeme yerini kör aidiyetlere bırakır.
İnsan düşünmekten kurtulmak için bazen bir gruba teslim olur.
İşte “Düşünmeyi Öğrenmek” meselesi burada yalnızca entelektüel bir mesele olmaktan çıkar, ahlâkî bir meseleye dönüşür.

Çünkü doğru düşünmek sadece doğru sonuca ulaşmak değildir.
Doğru düşünmek, kendi yanılabilirliğinin ahlâkî sorumluluğunu taşımaktır.
Kendi inancının yanlış olabileceğini kabul etmek...
Kendi grubunun haksız olabileceğini düşünebilmek...
Kendi liderinin hata yapabileceğini söyleyebilmek...
Kendi tarih anlatısının eksik olabileceğini kabul etmek...
Kendi tarafının da kötülük yapabileceğini görebilmek...

Bunlar yalnızca entelektüel meziyetler değildir.
Bunlar aynı zamanda düşünmeyi öğrenmek ve muhakeme ahlâkının şartlarıdır.

Çünkü düşünmenin ahlâkı, yalnızca “Ben ne düşünüyorum?” sorusuyla değil;
“Yanılıyor olabileceğimi kabul ediyor muyum?” sorusuyla başlar.

Kutsal ve seküler şiddet arasındaki en ürkütücü ortaklık da burada belirir.
Bir insan “Tanrı adına” konuşabilir, bir başkası “millet” adına. Bir diğeri “devlet”, “sınıf”, “devrim”, “tarih” veya “insanlık” adına...

Kavramlar değişir.
Ama eğer her biri kendi yorumunu mutlaklaştırıyor, karşısındakini insanlıktan çıkarıyor ve şiddeti daha büyük bir idealin hizmetine sokuyorsa, aynı ahlâkî uçuruma doğru yürümektedir.
Soyut olan, somut olanı ezmeye başlamıştır.
Millet, milleti oluşturan tek tek insanlarından daha değerli hâle gelir.
Devlet, yurttaşından daha kutsal hâle gelir.
İdeoloji, insan hayatından daha önemli hâle gelir.
Dava, vicdanın üzerine çıkar.

Nihayetinde insan, uğruna mücadele ettiği şeyin kendisinden daha değersiz bir araç hâline gelir.
İşte burada medeniyet ile barbarlık arasındaki sınır aşılır.
Çünkü medeniyet, büyük idealler üretmekten ibaret değildir.
Aynı zamanda büyük idealler karşısında insanı da koruyabilmektir.
Bütün bunların sonunda çok daha zor bir soruya geliyoruz:
Bir insanın inancı mı daha değerlidir, insanın hayatı mı?
Bu sorunun cevabı aslında bir toplumun ahlâkî olgunluğunu gösterir.
Eğer inanç, insanı korumak için varsa insanın hayatından daha değerli değildir.
Eğer devlet, insanın güvenliği ve özgürlüğü için varsa devlet insan hayatının üzerinde değildir.
Eğer ideoloji daha adil bir dünya kurmak için varsa ideoloji uğruna insanı feda etmek kendi amacını inkâr etmektir.
Eğer bir dava insanı araç hâline getiriyorsa, o dava ne kadar yüce görünürse görünsün ahlâkî meşruiyetini kaybetmiştir.
Çünkü insan, hiçbir soyut hedefin hammaddesi değildir.
Bu yüzden şiddete karşı mücadeleyi yalnızca güvenlik politikalarına, ceza hukukuna veya devletin zor kullanma kapasitesine indirgeyemeyiz.

Şiddetin kökünde bir düşünme problemi vardır.
Bir muhakeme problemi vardır.
Bir vicdan problemi vardır.
Ve belki hepsinden önce bir insanlık problemi vardır.

Bir toplumda sorgulamak ihanet, eleştirmek düşmanlık, itaat erdem, lideri sorgulamamak sadakat hâline gelmişse, orada yalnızca özgür düşünce tehdit altında değildir. Ahlâkî özne de tehdit altındadır.
Çünkü insanın kendi vicdanıyla karar verme yeteneği elinden alınmaktadır.
Düşünce öldüğünde muhakeme zayıflar.
Muhakeme zayıfladığında vicdanlar kolayca manipüle edilir.
Vicdan manipüle edildiğinde kötülük “görev” hâline gelebilir.
Sonunda geriye insanlardan oluşan bir toplum değil, sadakatlerle örülmüş bir kalabalık kalabilir.

Öyleyse çıkış yolu nedir?
Ne yalnızca daha fazla güvenlik.
Ne yalnızca daha fazla hukuk.
Ne yalnızca daha fazla eğitim.
Bunların hepsine ihtiyacımız var.
Ama daha derinde başka bir şeye ihtiyacımız var:
İnsanın vicdanını yeniden bağımsızlaştırmaya.

Aidiyetin üzerinde vicdan. Liderin üzerinde muhakeme. İdeolojinin üzerinde insan. Devletin üzerinde hukuk. İnancın yanında özgür irade. Ve bütün bunların üzerinde insan haysiyeti...

Belki de gerçek bir medeniyetin ölçüsü budur:
İnsanın, kendi davasının haklı olduğuna inanırken bile karşısındaki insanın hayatını koruyabilmesi.
Çünkü ahlâk, yalnızca “bizim” yaptıklarımızı iyi saymak değildir. Ahlâk, bizim yaptığımız kötülüğe de kötülük diyebilmektir.

Adalet, yalnızca kendimize yapılan haksızlığı görmek değildir.
Adalet, karşıtımıza yapılan haksızlığı da haksızlık olarak tanıyabilmenin erdemidir.
Vicdan, yalnızca bizim acımızı hissetmek değildir.
Vicdan, ötekinin acısını da insanî bir acı olarak görebilmektir.
Muhakeme ahlakı, yalnızca kendi haklılığımızı kanıtlamak değildir.
Yanılıyor olabileceğimizi kabul edebilme cesaretidir.

Sonunda geriye belki tek bir ilke kalıyor:
Hiçbir inanç, hiçbir fikir, hiçbir lider, hiçbir devlet, hiçbir millet, hiçbir ideoloji ve hiçbir tarih tasarısı insan hayatını araç hâline getirme hakkına sahip değildir.

İnsan inancı için yaşayabilir, fikri için mücadele edebilir, davası uğruna fedakârlık yapabilir.
Ama asla ve kat'a başka bir insanın hayatını değersizleştirme hakkına sahip değildir.
Çünkü insan, her şeyden önce insandır.

Belki de düşünmeyi öğrenmenin en zor, fakat en temel sınavı tam burada başlar:
Kendi hakikatimize inanırken, başkasının insanlığını inkâr etmemek.
Çünkü insanı korumayan bir hakikat iddiası, sonunda hakikatin değil; şiddetin bahanesi olabilir.

Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü