Düşünmeyi Öğrenmek (4)

İNSAN BEYNİNİN OLAĞANÜSTÜ KAPASİTESİ İLE KAÇINILMAZ ZİHİNSEL SINIRLILIKLARI ARASINDAKİ GERİLİM

İnsanlık tarihi aynı zamanda çok büyük bir paradoksun hikâyesidir.

Bir tarafta atomun çekirdeğini parçalayabilen, galaksilerin milyarlarca yıllık geçmişini hesaplayabilen, yapay zekâ geliştirebilen ve kendi genetik kodunu çözebilen olağanüstü bir beyin...

Diğer tarafta ise dedikodulara inanabilen, teolojik ve seküler ideolojilerin, önyargılarının esiri olabilen, komplo teorilerine kapılabilen, en basit bilişsel hataları bile tekrar tekrar yapabilen aynı beyin...

İnsan zihni, belki de evrendeki en karmaşık yapıdır. Yaklaşık 86 milyar nörondan oluşan bu olağanüstü ağ, her saniye trilyonlarca sinirsel işlem gerçekleştirir. Hiçbir bilgisayar, hiçbir makine ve hiçbir teknoloji bugün hâlâ bu biyolojik mucizenin bütün özelliklerini tam anlamıyla taklit edebilmiş, modelleyebilmiş değildir.

İşte tam da bu yüzden insan zihni hakkında en büyük yanılgıya düşeriz. Beynimizin büyük olması, her zaman doğru düşündüğümüz anlamına gelmez.
Çünkü beynimiz, hakikati bulmak için değil; öncelikle hayatta kalmak için evrimleşmiştir.

Atalarımız için önemli olan, karmaşık analizler yapmak değil; tehlikeyi hızla fark etmek, dost ile düşmanı ayırt etmek ve korunmak için saniyeler içinde karar verebilmekti. Bu nedenle beynimiz, ayrıntılı muhakemeden çok kısa yolları kullanmaya eğilimlidir.

İşte bugün "önyargı", "genelleme", "klişe", "dogmatizm", "komplo teorisi", "basite indirgemecilik" "belirsizlikten kaçış" ve "kolay cevapları arama" dediğimiz birçok zihinsel hata, aslında bu hızlı karar verme mekanizmalarının modern dünyadaki yan etkileridir.

Düşünmenin en büyük düşmanı cehalet değildir.
En büyük düşman, zihnin kendi kusurlarını görememesidir.
Hiç kimse dünyayı olduğu gibi görmez.
Hepimiz dünyayı; çocukluğumuzun, ailemizin, eğitimimizin, kültürümüzün, korkularımızın, umutlarımızın ve ait olduğumuz grupların oluşturduğu görünmez gözlüklerin arkasından görürüz.
Bu nedenle aynı olaya bakan iki insan, birbirinden tamamen farklı gerçeklikler kurabilir.

Sorun farklı düşünmek değildir.
Sorun, kendi düşüncemizin zihnimizin ürettiğinin bir yorum olduğunu unutup onu mutlak hakikat sanmaya başlamaktır.

İnsan beyninin en büyük başarısı öğrenebilmesidir.
En büyük zaafı ise muhakeme etmeyi terk edip öğrendiklerine bağlanmasıdır.
Bir düşünce ilk kez zihnimizde oluştuğunda onu sorgularız.
Fakat zamanla tembelleşiriz, aynı düşünce kimliğimizin bir parçası hâline gelir.
Artık o düşünceleri delillerle değil, aidiyet duygusuyla savunmaya başlarız.

İşte dogmatizm tam burada doğar.
Çünkü insan, bazen gerçeği değil; kendisini haklı çıkaracak kolay açıklamalar arar.
Modern çağ bu gerilimi daha da büyütmektedir.

Eskiden bilgi azdı.
Bugün ise bilgi sonsuzdur.
Eskiden insanlar yanlış bilgiye ulaşmakta zorlanıyordu.
Bugün doğru bilgiye ulaşmakta zorlanıyor.
Çünkü zihnimiz, milyonlarca bilgi arasında seçici davranmak zorundadır.

Ne yazık ki çoğu zaman doğruları değil, hoşumuza giden bilgileri seçeriz.
Sosyal medya algoritmaları da tam olarak bu zaafımızı beslemektedir.
Bize hakikati değil, hoşumuza gidecek içerikleri göstermektedir.

Sonuçta düşüncemiz gelişmez; sadece mevcut kanaatlerimiz güçlenir.
İnsan beyninin büyüklüğü, onun yanılmaz olduğunu göstermez.

Tam tersine...
Beynimiz ne kadar güçlü ise, üretebildiği yanılgılar da o kadar karmaşıktır.
En tehlikeli hata, basit insanların yaptığı hata değildir.

En tehlikeli hata, çok zeki insanların zekâlarını kendi önyargılarını savunmak için kullanmalarıdır.

Çünkü yüksek zekâ ve yüksek eğitim seviyesi her zaman yüksek muhakeme anlamına gelmez.
Bazen sadece daha sofistike gerekçeler üretme yeteneği kazandırır.

Belki de insan olmanın en büyük erdemi, beynimizin olağanüstü kapasitesiyle gurur duymak değil; onun kaçınılmaz ve doğal sınırlarının farkında olabilmektir.
Gerçek bilgelik, her şeyi bilmek değildir.
Kendi zihninin nerede yanılabileceğini öngörebilmektir.

Gerçek özgürlük, istediğini söyleyebilmek değildir.
Kendi düşüncelerini gerektiğinde değiştirebilecek cesareti gösterebilmektir.
Gerçek akıl ise, yalnızca hızlı düşünebilmek değil; gerektiğinde yavaşlayıp yeniden düşünebilmektir.

Çünkü insanı insan yapan şey sadece düşünebilmesi değildir.
Nasıl düşündüğünü düşünebilmesidir.
İşte medeniyet, tam da bu noktada başlar.
İnsan, dünyayı değiştirmeden önce kendi zihnini sorgulamaya başladığında…

(Devam edecek...)

Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü