Fon Vurgununun Su Üstüne Çıkardığı Yeni Zihinsel ve Sosyolojik Değişimler!

Yeni bir sosyolojik ve zihinsel değişim döneminin eşiğindeyiz.
Daha önceki yazılarımda Türkiye'nin son iki yüz yıllık değişim serüvenini; saray, askeri ve sivil bürokrasi ile ulema arasındaki “yenilikçi-gelenekçi” gerilimi üzerinden anlamaya çalıştım.

Tanzimat'tan Islahat Fermanı'na, Meşrutiyetlerden İttihat ve Terakki'ye, Cumhuriyet'ten çok partili hayata kadar uzanan hikâyemizin temel gerilimi büyük ölçüde “eski-yeni”, “gelenek-modernite”, “din-seküler hukuk”, “merkez-çevre” eksenlerinde şekillendi.

Bu gerilimlerin tamamının yanlış veya anlamsız olduğunu söylemek mümkün değil.
Çünkü bir taraf aklı, bilimi, hukuku ve çağdaşlaşmayı; diğer taraf ise geleneği, kadim değerleri, dini ve ahlaki referansları merkeze alıyordu.

Asıl mesele, bugün bu eski tartışmanın artık Türkiye'yi açıklamakta yetersiz kalmaya başlamasıdır.
Çünkü yeni bir merkez oluştu.
Bu yeni merkezin temel meselesi artık “eski mi, yeni mi?” sorusu veya rövanşı değildir.

Asıl mesele şudur:
Gücü kim kullanıyor ve o gücü hangi ölçüler meşru kılıyor?

YENİ MERKEZİN YENİ MEŞRUİYETİ
Son iki yüz yıllık toplumsal fay hatlarının zaman içinde yumuşamasıyla birlikte, geçmişte sistemin merkezinin dışında tutulmuş geniş kesimler siyasetin, bürokrasinin, sermayenin, medyanın ve sivil toplumun merkezine doğru ilerledi.

Bu süreç, tarihsel bakımdan anlaşılabilir ve hatta demokratikleşme açısından önemli bir dönüşümü temsil ediyordu.
Fakat zaman içerisinde başka bir sorun ortaya çıktı:
Merkeze giremeyenlerin merkeze girmesiyle yetinilmedi.
Merkezin kendisi giderek tek elde yoğunlaşmaya başladı.

Siyaset, bürokrasi, sermaye, medya, sivil toplum ve çeşitli toplumsal yapılar arasındaki doğal mesafeler ortadan kalktıkça; çoğulculuğun üreteceği dinamizmin yerini güç yoğunlaşması almaya başladı.

Böylece denetlenemeyen, farklı bir meşruiyete dayanan yeni bir merkez oluştu.
Fakat bu yeni merkezin en dikkat çekici özelliği, yalnızca ekonomik veya siyasi gücü elinde bulundurması değildir.
Daha önemlisi, yeni merkezin "dünya lideri" söylemi ve "hikmetli kararlarla" kendi meşruiyet ölçülerini de üretmesidir.
İşte bugün karşı karşıya olduğumuz asıl zihinsel kırılma burada başlıyor.

FON MESELESİ SADECE FON MESELESİ DEĞİL!
Fon skandalını yalnızca finansal bir olay olarak okursak, belki bazı kişilerin sorumluluğunu ve bazı işlemlerin niteliğini tartışırız.
Fakat çok daha önemli bir şeyi kaçırırız.

Çünkü SPK'nın açıklamasına göre tasfiye sürecine alınan 131 fonda karar tarihi itibariyle 18,3 milyar $ ve 455.758 tekil yatırımcı bulunuyor.
Bu artık birkaç yatırımcının yaşadığı bir piyasa problemi değildir.
Bu, piyasa güveninin, denetim mekanizmalarının ve hukuk devletinin birlikte sınandığı büyük bir toplumsal olaydır.

İşte tam da burada benim asıl sorum ortaya çıkıyor:
Böylesine büyük bir olay karşısında toplum neden ilk olarak “hangi kurum çalışmadı?” diye sormak yerine “kim kimin yakını, kimin bağlantısı var, kim kimi koruyor?” sorularına yöneliyor?

Çünkü zihinsel dönüşüm tam da burada kendisini gösteriyor.
Bir hukuk devletinde ilk refleks;
Kurum nerede hata yaptı?
Denetim neden çalışmadı?
Risk neden zamanında görülmedi?
Kim hangi yetkiyi kullandı?
Sorumluluk zinciri nerede başladı ve nerede bitti?
olmalıdır.

Kişiselleşmiş iktidar düzenlerinde ise sorular giderek başka bir yere kayar:
“Reis ne düşünüyor?”
“Reis kime kızar?”
“Reise zarar gelir mi?”
“Bu olayın siyasi bedeli kime çıkar?”
İşte zihinsel değişim budur.

HUKUKTAN SADAKATE GEÇİŞ
Son günlerde yaşananlar bu açıdan ayrıca dikkat çekicidir.
Fon iddialarıyla ilgili adı gündeme gelen AK Parti Genel Başkan Yardımcısı Fatma Betül Sayan Kaya'nın, Cumhurbaşkanı Erdoğan'dan yürüttüğü görevlerden “affını” istemesi, siyasetteki kişisel sorumluluk ve görev anlayışının nasıl algılandığı tartışmasını yeniden gündeme taşıdı.
Burada tartışılması gereken kişinin suçlu olup olmadığı değildir.
Bunu hukuk ve soruşturma süreçleri belirleyecektir.

Asıl tartışılması gereken şudur:
Neden modern siyasal kültürün kurumsal dili olan “istifa” yerine, kişisel iradeye bağlı “af” kavramı bu kadar güçlü bir siyasal anlam taşımaktadır?
Çünkü istifa, kuruma karşı sorumluluk fikrini çağrıştırır.
Af ise hiyerarşik bir sadakat ilişkisini...

Birinde kurum ve kamu sorumluluğu vardır.
Diğerinde ise üst makamın sübjektif takdiri.
İşte benim “yeni zihinsel dönem” derken kastettiğim tam olarak budur.

ASIL SKANDAL PARANIN KAYBOLMASI DEĞİL!
Belki de fon meselesinin bize gösterdiği en önemli gerçek şudur:
Bir toplumda hukukun yerini kişisel sadakat, kurumların yerini kişiler, denetimin yerini siyasi irade ve kamusal sorumluluğun yerini “büyük lidere zarar vermeme” kaygısı almaya başladığında, finansal piyasalar da bundan bağımsız kalamaz.

Çünkü piyasa yalnızca para değildir.
Piyasa aynı zamanda güven demektir.
Güven ise ancak kurallarla, şeffaflıkla, öngörülebilirlikle ve bağımsız denetimle üretilebilir.
Kuralların yerine kişisel ilişkiler geçtiğinde sermaye piyasası da bozulur.

Denetim mekanizmaları zayıfladığında risk büyür.
Kamu görevlileri ve siyasi aktörler açısından hesap verebilirliğin yerini sadakat aldığında ise sistemin tamamı kırılganlaşır.
Bu nedenle fon skandalının bize gösterdiği şey, yalnızca finansal bir açık değildir.
Bir zihinsel açıkla da karşı karşıyayız.

MAGAZİN BİZİ NEDEN RAHATSIZ EDİYOR?
Üstelik bütün bunları konuşmak yerine kamuoyu günlerdir büyük ölçüde isimlerin, ilişkilerin, görüntülerin ve sosyal medya polemiklerinin peşinden sürükleniyor.

Kim kiminle görüştü?
Kim kimin akrabası?
Kim hangi hissede işlem yaptı?
Kim kimin yakını?
Kim istifa etti?
Kim açıklama yaptı?
Bunların hepsi konuşulabilir.

Ama bunların tamamı sonuçtur.

Bizim konuşmamız gereken ise sebeplerdir, kök sebeplerdir.
Neden denetim mekanizmaları zamanında çalışmadı?
Neden bu büyüklükte bir risk ortaya çıkana kadar sistem alarm vermedi?
Neden kurumlar kişilere rağmen değil, kişiler üzerinden çalışıyor?
Neden hukuk, siyaset ve sermaye arasındaki sınırlar bu kadar geçirgen hale geldi?

Daha da önemlisi:
Neden toplum hâlâ kişileri tartışıyor da sistemi tartışmıyor?
İşte “Düşünmeyi Öğrenmek” meselesi tam da burada başlıyor.

YENİ DÖNEMİN ASIL SINAVI
Türkiye'nin önündeki asıl mesele artık “yenilikçi mi, gelenekçi mi?” sorusu değildir.
Bu soruların tarihsel önemini inkâr etmeden artık başka bir aşamaya geçmek zorundayız.

Yeni soru şudur:
Aklın, hukukun, ahlakın ve kurumların üzerinde kimse var mı?
Eğer varsa, hangi gerekçeyle?
Bir siyasi lider...
Bir sermaye sahibi...
Bir bürokrat...
Bir cemaat...
Bir parti...
Bir aile...
Hiçbirisi hukukun üzerinde olamaz.
Demokratik hukuk devletinin özü zaten budur.

Çünkü devlet, insanların iyi niyetine veya kötülerin insafına emanet edilemeyecek kadar büyük bir organizasyondur.
Piyasa da öyledir.
Kamu gücü de öyledir.
Dolayısıyla çözüm; “alnı secde görenler, ahlaklı, iyi insanlar gelsin” beklentisi değildir.

Çözüm, kötüye kullanılması mümkün olan gücü sınırlandıran kurumlar kurmaktır.
Fon skandalının bize gösterdiği en önemli gerçek belki de budur.
Artık Türkiye'nin önündeki mesele yalnızca yeni bir ekonomik düzen kurmak değildir.
Yeni bir zihinsel ve kurumsal düzen kurmak zorundayız.

Çünkü toplumların çöküşü çoğu zaman paranın kaybolmasıyla başlamaz.
Önce ölçüler kaybolur.
Sonra kurumlar...
Sonra hukuk...

En sonunda da toplum, olup biteni sorgulamak yerine kimin haklı, kimin güçlü, kimin yakın, kimin makbul olduğunu tartışmaya başlar.
İşte o noktada artık mesele bir fon skandalı olmaktan çıkar.
Bir ülkenin düşünme biçimi sorgulanmaya başlanır.

Belki de bugün Türkiye'nin önündeki en büyük değişim tam burada yatıyor:
Eski “yenilikçi-gelenekçi” çatışmasını aşarak, kişi ve zümrelerden bağımsız, akıl, hukuk, kurum ve maddi gerçeklik üzerine kurulmuş yeni bir demokratik zihniyet inşa edebilecek miyiz?

Fon skandalının su üstüne çıkardığı asıl soru budur.
Çünkü kaybolan yalnızca para ise, para yeniden kazanılabilir.
Anaca bir toplumun akıl, bilim, hukuk gibi ölçüleri kaybolursa, onları yeniden inşa etmek çok daha uzun sürer.

İyi pazarlar...

Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü