Türkiye'nin Şiddet Üretme Biçiminin Tarihsel Dönüşümünden Cumhuriyet'in 2. Yüzyılına Şiddetsiz Geçiş

Türkiye'nin Cumhuriyet tarihi aynı zamanda şiddetle kurduğu ilişkinin de tarihidir.
Fakat burada asıl dikkat çekici olan, şiddetin hiç eksilmemesi değil; şiddetin kaynağının, meşruiyet iddiasının, hedefinin ve toplumsal biçiminin zaman içinde değişmesidir.

Bir asır önce Türkiye, varlığını korumak için dışarıdan gelen ordularla savaşıyordu.

Sonra kendi yurttaşları birbirleriyle çatışmaya başladı.

Daha sonra siyasal ve ideolojik çatışma, örgütlü ayrılıkçı teröre dönüştü.

Jeopolitik hesap ve dinamiklerin işletilmesiyle de nihayet Türkiye, etnik ayrılıkçılık temelinde yarım asra yaklaşan bir silahlı çatışmanın içine sürüklendi.

Bu dönüşümü yalnızca rakamlarla değil, rakamların arkasındaki siyasal ve toplumsal değişimle okumak gerekiyor.

9.167 Şehit: Bir devletin doğuş sancısı
1919–1923 arasındaki Millî Mücadele, klasik anlamıyla bir iç siyasal çatışma değildi.
Bir devletin varlığı ve bir milletin siyasal geleceği için verilen bağımsızlık savaşıydı.

Genel Kurmay İstiklâl Harbi Sıhhi Raporu; savaş boyunca 9.167 askerî şehit, 31.173 yaralı ve 1.112 esir kaydediyor.
Bu rakamın önemi yalnızca büyüklüğünde değildir.
Buradaki rakamlara şiddet diyemeyiz. Temel niteliği bir milletin işgale karşı direnişi ve bağımsızlık mücadelesine dair meşru askeri bir harekettir.

Düşman bellidir.
Cephe bellidir.
Savaşın amacı bellidir.
Buradaki savaş, devletin ve milletin varlığını koruma mücadelesinin bir aracıdır.

Başka bir ifadeyle, Cumhuriyet'in kuruluşundaki büyük insan kaybı, toplumun kendi içinde birbirini yok etmesinden değil, bir devlet kurma ve bağımsızlık savaşı vermekten kaynaklanmıştır.

Bu nedenle 9.167 vatan müdafiyi şehit ile sonraki dönemlerin kayıplarını aynı kategoride değerlendirmek tarihsel olarak yanıltıcı ve haksızlık olur. Sadece mukayese edilsin diye bu bilgileri paylaşıyoruz.

1968–1980: Düşman dışarıdan içeriye giriyor
Türkiye'nin şiddet tarihinde asıl kırılma burada başlıyor.
1960'ların sonundan itibaren siyasal çatışmanın aktörleri artık yabancı ordular değil, aynı toplumun gençleri, öğrencileri, işçileri, ülkücüleri, sosyalistleri ve diğer ideolojik siyasal örgütleridir.

1968–12 Eylül 1980 arasındaki sağ-sol çatışması, Türkiye'nin siyasal sisteminin kendi içindeki anlaşmazlıkları demokratik kanallar üzerinden çözmekte giderek zorlandığı bir döneme işaret eder. Dönem, akademik literatürde Türkiye'nin en yıkıcı toplumsal çatışma süreçlerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

Burada yaklaşık 5 bin–5.500 ölüm civarında verilen rakamlar, kullanılan veri setine göre değişmektedir.

Fakat sayıdan daha önemli olan başka bir şey vardır:
Türkiye artık savaşta değildir; fakat savaşın dili siyasetin içine girmiştir.
Sağ ve sol yalnızca farklı fikirleri savunan siyasal gruplar olmaktan çıkarak birbirlerini varoluşsal tehdit olarak görmeye başlamıştır.

Böylece siyasal rakip, giderek düşman haline gelmiştir.
Bu, Cumhuriyet tarihinin en tehlikeli zihinsel dönüşümlerinden biridir.
Çünkü demokratik siyasetin temel varsayımı şudur:
Rakibim benim düşmanım değildir.
1970'lerde bu ilke büyük ölçüde kaybolmuştur.
Siyaset, müzakere alanından çatışma alanına; çatışma ise giderek fiziksel şiddete dönüşmüştür.

1984: Şiddetin yeni modeli
1984 ise Türkiye'nin şiddet tarihinde ikinci büyük kırılmadır.

PKK'nın 15 Ağustos 1984'te Eruh ve Şemdinli saldırılarıyla başlayan geniş ölçekli silahlı çatışması, Türkiye'nin karşı karşıya olduğu şiddetin niteliğini değiştirmiştir.

Artık mesele sağ-sol çatışması değildir.
Artık mesele yalnızca iktidar-muhalefet çatışması da değildir.
Ortaya etnik ayrılıkçı bir silahlı örgüt çıkmıştır.

Böylece Türkiye, siyasal şiddetin üçüncü aşamasına geçmiştir:
İdeolojik şiddetten örgütlü ayrılıkçı teröre.

Bu aşamada hedef yalnızca rakibi öldürmek değildir.
Devletin otoritesini zayıflatmak, toplumsal korku üretmek, güvenlik zaafı yaratmak, jeopolitik hesapları da tahkim edecek şekilde belirli bir coğrafyada devlet otoritesi ve meşruiyetini tartışmalı hale getirmek ve siyasal hedeflere silah yoluyla ulaşmak amaçlanmaktadır.

Dolayısıyla şiddetin toplumsal maliyeti de büyümüştür.
Artık rakamlar korkutucu hale gelmiştir.

1984'ten bugüne Türkiye'nin PKK terör örgütü ile çatışmasının toplam insan kaybı konusunda tek bir tartışmasız sayı bulunmamaktadır.

Bunun nedeni basittir:
Kimi hesaplar yalnızca güvenlik görevlileri ile sivilleri, kimi hesaplar örgüt mensuplarını da, kimi hesaplar ise Türkiye dışındaki çatışma alanlarını dahil etmektedir.

Nitekim farklı veri setleri 1984'ten günümüze toplam ölüm sayısını 40 binin epey üzerinde olduğunu göstermektedir. Ancak bu rakamların kapsamları aynı değildir.

Bu nedenle sağlıklı bir yazıda tek bir “kesin bilanço” vermek yerine kategorileri ayırmak gerekir.
Fakat Türkiye açısından şehit olan güvenlik görevlileri ve sivillerin toplam kaybının 16 binin üzerine çıkmış olması, meselenin vahim boyutunu göstermeye yeterlidir.

İşte burada çok çarpıcı bir başka veriyle karşılaşıyoruz.
27.000: Şiddetin terör örgütü tarafındaki bilançosu:
28 Ağustos 2026'da PKK terör örgütü elebaşılarından Murat Karayılan, örgütün 1976'dan itibaren verdiği kayıpları ilk kez toplu olarak açıkladı.

Örgüt kayıtlarına giren kayıp sayısı 25.922.
Kayıtlara girmeyenlerle birlikte toplamın yaklaşık 27.000 olduğu belirtildi.
Karayılan'ın verdiği döküme göre 1984–2000 arasında 13.778, 2001–2026 arasında 7.949 PKK mensubu hayatını kaybetmiş; Suriye'nin kuzeydoğusu ve Irak'ın Şengal bölgesinde ise 3.262 örgüt mensubu ölmüştür.

Bu rakamı sorgulamadan kabul etmek zorunda değiliz.
Sonuçta bu, terör örgütünün kendi beyanıdır.

Fakat tarihsel açıdan önemli olan başka bir şey var:
İlk defa çatışmanın terör tarafı da kendi insan kaybını açıklamaktadır.

İşte ortaya çıkan bu tablo, Türkiye'nin yaklaşık kırk yıllık silahlı çatışmasının ne kadar büyük bir insan öğütme mekanizmasına dönüştüğünü gösteriyor.
Asıl mesele rakamlar değil.
Şimdi bütün bu rakamları yan yana getirelim:

9.167 Millî Mücadele'nin askerî şehitleri.
Yaklaşık 5.000-5.500 1968-1980 döneminin siyasal şiddet ölümleri.

16.000'in üzerinde PKK terörünün çatışması boyunca Türkiye'nin şehit olan güvenlik görevlileri ve siviller bakımından kaybı için kullanılan güncel büyüklük.

Yaklaşık 27.000 — PKK'nın kendi açıklamasına göre yarım yüzyıllık örgütsel çatışma sürecindeki militan kaybı.
Fakat bu rakamların bize söylediği şey yalnızca “çok insan öldü” değildir.

Asıl soru şudur:
İstiklal harbini hariç tutarak Türkiye neden şiddet üretme biçimini değiştirdi?

İşte asıl tarih burada başlıyor.
Birinci dönem: Dış düşmana karşı meşru müdafa.
1919–1923'te düşmanla mücadelenin hedefi dışarıdadır.

Toplum, ortak bir tehdit karşısında siyasal olarak seferber olur.
Bu savaş, devlet kurucu bir savaştır.

İkinci dönem: İç siyasal düşman
1970'lerde düşman artık dışarıda değildir.
Aynı ülkenin insanları birbirlerini düşmanlaştırmaya başlamıştır.
Şiddet, siyasal farklılıkları bir arada yaşatamamanın patolojik biçimidir.

Üçüncü dönem: Örgütlü ayrılıkçı şiddet
1984 sonrasında ise mesele daha da karmaşıklaşır.
Şiddet, yalnızca iki siyasal grubun çatışması olmaktan çıkar; örgütlü, süreklilik taşıyan, coğrafi alan kazanımını hedefleyen ve etnik ayrılıkçılık iddiasıyla beslenen silahlı bir mücadeleye dönüşür.
Böylece dış dinamiklerle desteklenen şiddet, siyasetin yerine geçmeye başlar.

Dördüncü dönem: Şiddetin toplumsal hafızası.
Bugün Türkiye'nin önündeki en zor meselelerden biri artık yalnızca terörün sona ermesi değildir.
Şiddetin toplumda bıraktığı hafızadır.
Çünkü kırk yıl boyunca binlerce aile evladını kaybetti.
Binlerce gazimiz, insanımız sakat kaldı.

Köyler boşaldı. Şehirler güvenlik politikalarıyla yeniden şekillendi.
Kuşaklar birbirini korku, öfke ve mağduriyet hikâyeleri üzerinden tanıdı.

Daha da önemlisi, toplumun farklı kesimleri aynı tarihi birbirinden tamamen farklı hikâyeler olarak yaşamaya başladı.
Bir taraf için şehitlik olan şey, diğer taraf için devlet şiddetinin sembolü haline gelebildi.
Bir taraf için terörist olan kişi, diğer tarafın hafızasında “mücadele eden” bir figüre dönüştürülebildi.

İşte şiddetin en tehlikeli sonucu budur:
Terörü yöntem olarak kullananların öldürdüğü, kayıp verdiği insanların cenazelerinde bile yaşamaya devam etmesidir.

CUMHURİYET'İN İKİNCİ YÜZYILIN ASIL SIVAVI
Bu nedenle Türkiye'nin önündeki mesele sadece silahların susması değildir.
Asıl mesele, şiddeti siyasal sorun çözme yöntemi olmaktan çıkarmaktır.

Bunun yolu da yalnızca güvenlik politikalarından geçmez.
Hukuk gerekir.
Demokrasi gerekir.
Makbul ve eşit yurttaşlık gerekir.
Kurumların kapsayıcılığı, güvenilirliği gerekir.
Toplumsal algıda yer etmiş adalet gerekir, refah gerekir.
Ama hepsinden önce köklü bir zihniyet değişimi gerekir:
Siyasal rakibi düşman olarak görmeme kültürü ve toplumsal olgunluğu gerekir.

Çünkü 1970'lerin sağ-sol çatışmasından 1984 sonrasının PKK terörüne kadar uzanan çizgide değişen yalnızca örgütler ve sloganlar değildir.

Değişmeyen temel zaaf şudur:
Türkiye'nin siyasal sorunlarını konuşarak, müzakere ederek, hukuk içinde ve demokratik meşruiyet zemininde çözme kapasitesinin zaman zaman çökmesi.
Şiddet tam da bu boşlukta büyür.

SON SÖZ:
Türkiye'nin yüz yıllık şiddet bilançosuna baktığımızda üç farklı Türkiye görüyoruz:
İlkinde Türkiye dışarıya karşı savaşmıştır.
İkincisinde Türkiye kendi içinde birbirine karşı savaşmıştır.
Üçüncüsünde ise Türkiye, devlet ile örgütlü ayrılıkçı şiddet arasında uzun süreli bir silahlı mücadele yaşamıştır.

Şimdi Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında önümüzde bambaşka bir görev bulunmaktadır:
Türkiye'nin şiddet üreten bir siyasal kültürden, sorunlarını AKIL, BİLİM, HUKUK ve muhakeme yoluyla çözebilen bir siyasal kültüre geçmesi.

Çünkü bir ülkenin gerçek başarısı, kaç düşman öldürdüğüyle değil;
kaç insanın ölmesini engelleyebildiğiyle ölçülür.
Belki de Cumhuriyet'in ikinci yüzyılının en büyük medeniyet projesi tam olarak budur:
Şiddeti yenmek değil yalnızca; şiddete ihtiyaç duymayan bir siyasal ve toplumsal düzen kurmakla mümkündür.

Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü