Düşünmeyi Öğrenmenin Manifestosu (5)

İnsanlık, ateşi keşfederek doğaya, tekerleği icat ederek mesafelere, teknolojiyi geliştirerek zamana hükmetmeye çalıştı. Fakat insanın aşması gereken en büyük mesafe, kendi zihninin sınırlarıdır.

Çünkü insan zihni sadece gerçeği arayan bir mekanizma değildir; aynı zamanda korkularının, arzularının, alışkanlıklarının, aidiyetlerinin ve önyargılarının etkisi altında çalışan karmaşık bir dünyadır. Bu yüzden en büyük yanılgılarımızın kaynağı çoğu zaman bilgi eksikliği değil, düşünme biçimlerimizdeki hatalardır.

Düşünmeyi öğrenmek, daha çok bilgi depolamak demek değildir. Bir kütüphane dolusu bilgiye sahip olmak, doğru düşünebilmenin garantisi değildir. Önemli olan bilgi ile hüküm arasında sağlıklı bir köprü kurabilmektir.

Bunun ilk şartı şüphe etmeyi öğrenmektir. Ancak bu şüphe, her şeyi reddeden yıkıcı bir kuşkuculuk değil; iddiaları delilleriyle tartan, kendi inançlarını da sorgulama cesareti gösterebilen yapıcı bir sorgulamadır.

İkinci şart karmaşıklığa saygı göstermektir. İnsan zihni karmaşık olayları basitleştirmeyi sever. Bütün ekonomik krizleri tek bir kişiye, bütün toplumsal problemleri tek bir gruba, bütün siyasi gelişmeleri tek bir gizli plana bağlamak zihni rahatlatır. Fakat rahatlatan her açıklama doğru değildir.

Üçüncü şart aidiyetlerimizin esiri olmamaktır. İnsan sosyal bir varlıktır; ailesine, kültürüne, inançlarına, milletine, fikir dünyasına bağlanır. Ancak aidiyet, düşüncenin rehberi olmaktan çıkıp hapishanesine dönüştüğünde özgürlük kaybolur.

Dördüncü şart bilgi ile rivayeti ayırabilmektir. İnsanlık tarihi boyunca söylentiler, menkıbeler, şehir efsaneleri ve bugün dijital çağın hızlandırdığı doğrulanmamış bilgiler, insanların gerçeklik algısını şekillendirmiştir. Bir bilginin çok tekrar edilmesi, çok paylaşılması veya bizim hoşumuza gitmesi onun doğru olduğu anlamına gelmez.

Beşinci şart yanılabileceğimizi kabul etmektir. En tehlikeli cehalet, bilmediğini bilmeyen cehalettir. En büyük zihinsel olgunluk ise “Bugün doğru kabul ettiğim bir düşünce, yarın daha güçlü bir delille değişebilir” diyebilmektir.

Altıncı şart düşünce ile kimliği birbirinden ayırmaktır. Bir fikrin yanlış çıkması, o fikri savunan insanın değersiz olduğu anlamına gelmez. Eğer düşüncelerimizi kişiliğimizle tamamen özdeşleştirirsek, hakikati korumak yerine egomuzu korumaya başlarız.

Yedinci şart fikirlerimizi düşmanlarla değil, en güçlü eleştirileriyle karşılaştırmaktır. Zayıf rakipleri yenmek zihnimizi geliştirmez. Gerçek entelektüel gelişim, bizi zorlayan sorularla karşılaştığımızda başlar.

Sekizinci şart düşünmenin ahlakına sahip olmaktır. Bir iddiayı sadece işimize geldiği için kabul etmek, karşı taraf söylediği için reddetmek veya delillerden önce taraf seçmek, düşünmek değil taraf tutmaktır.

Bugün insanlık tarihinin en büyük bilgi bolluğu çağında yaşıyoruz. Fakat aynı zamanda tarih boyunca görülmemiş bir bilgi kirliliğiyle karşı karşıyayız. Artık cehaletin en tehlikeli biçimi, bilgiye ulaşamamak değil; bilgi kalabalığı içinde kendi önyargılarımızı doğrulayan parçaları seçerek kendimizi hakikate ulaşmış sanmaktır.

Düşünmeyi öğrenmek, bütün cevaplara sahip olmak değildir. Tam tersine, doğru soruları sormayı öğrenmektir.

Gerçek bilgelik, “Ben hakikate sahibim” diyebilmekte değil, “Hakikate yaklaşabilmek için sürekli öğrenmek zorundayım” diyebilmektedir.

Çünkü insanın en büyük zaferi, başkalarını yenmesi değil; kendi zihninin tembelliklerini, korkularını ve kolaycılıklarını aşabilmesidir.

Ve belki de bir toplumun gerçek medeniyet seviyesi, sahip olduğu binaların yüksekliğiyle, teknolojisinin gücüyle veya ekonomik zenginliğiyle değil; bireylerinin kendi düşüncelerini eleştirebilme cesaretiyle ölçülür.

Düşünmeyi öğrenmek; insanın kendisine karşı verdiği en uzun, en zor ve en değerli mücadeledir.
Aslında bu manifesto, önceki yazılarımızla birlikte özet olarak dört temel sütun üzerine oturuyor:

Zihnin kusurları:
Dogmatizm, basite indirgemecilik, komplo teorileri ve mutlak hakikatçilik.
Kitle psikolojisi:
Aidiyetlerin ve zihinsel konfor alanlarının düşünce üzerindeki etkisi.
Modern çağın krizi:
Bilgi bolluğu içinde doğruyu ayırt etme becerisinin zayıflaması.
Entelektüel erdem:
Tevazu, sorgulama, delil veya veriye saygı ve gerektiğinde fikrini değiştirebilme cesareti.

Dikkat ederseniz bu çalışma sadece bireysel bir "nasıl düşünmeliyiz?" metni değil; aynı zamanda günümüz siyasal kutuplaşmasının, sosyal medya çağının ve toplumsal gerilimlerin arkasındaki zihinsel mekanizmaları da açıklayan daha geniş bir zihinsel özgürlük manifestosu hâline geldi.
Faydalı olacağı ümit ve temennisiyle bilgi ve dikkatlerinize arz ederim...

Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü