Kimse Üç Maymunu Oynamasın!

Kayıt Dışı Ekonomiden Kayıt Dışı Siyasete:
“Kral Çıplak” Demeye İhtiyacımız Yok

OECD ülkeleri arasında ilk sıralarda bulunan Türkiye’deki kayıt dışı ekonomi konuşulurken genellikle vergi dışı bırakılan gelirleri, sigortasız çalışmayı, elden yapılan ödemeleri ve beyan edilmeyen ekonomik faaliyetleri tartışıyoruz.

Oysa meselenin daha derinde, siyasetin finansmanına uzanan bir boyutu var:
Kayıt dışı ekonomi ile kayıt dışı siyaset birbirinden bütünüyle bağımsız değildir.
Hatta bazı durumlarda biri diğerinin finansal altyapısına dönüşür.
Üstelik burada “Kral çıplak!” diye bağırmaya da ihtiyacımız yok.
Çünkü çıplaklığı görenlerin çoğu zaten görüyor.
Asıl sorunumuz, neden gördüğümüz hâlde görmemiş gibi yaptığımızdır.

MASUM TALEPLERDEN BAŞLAYAN DÖNGÜ
Bir belediye başkanı olduğumuzu düşünelim.
Hiçbir siyasi merkezin projesi değiliz; gerçekten iyi niyetliyiz ve seçildiğimiz kente hizmet etmek istiyoruz.

Fakat belediye başkanlığı, siyaset teorisinin steril dünyasındaki “toplumsal talepleri uzlaştırma” görevinden çok daha karmaşık bir gerçeklikle karşı karşıyadır.

Seçmen gelir.
İş ister, burs ister, gıda yardımı ister, kreş ister, sosyal destek ister, bir yakınının işe alınmasını ister.
Bir başka yurttaş yapı ve iskan ruhsatının verilmesini, hızlandırılmasını ister.
Bir iş insanı imar düzenlemesi bekler.
Bir müteahhit ihale ister.

Hemşehrilik, siyasi yakınlık, ideolojik aidiyet, dini ve kültürel bağlar, kişisel ilişkiler bu taleplerin içine girer.
İşte belediye başkanı çok geçmeden şu basit gerçekle yüzleşir:
Siyasi talepler sınırsız, kamu kaynakları sınırlıdır.
Tam bu noktada “masum” bir formül ortaya çıkar:
“Varlıklı kesimlerden bağış toplayalım.”
Başlangıçta bu teklif gerçekten masum olabilir.

Yoksula yardım etmek için...
Öğrenciye burs vermek için...
Mahalleye kreş yapmak için...
İhtiyaç sahibine destek olmak için...

Fakat bir kere siyasal ihtiyaçların karşılanması için kamu bütçesi dışındaki kaynaklara yönelmeye başladığınızda, önünüzde giderek büyüyen, sınırsız bir kayıt dışılık alanı açılır.

Çünkü artık sorular çoğalmaya başlar:
Kim bağış yaptı? Ne kadar yaptı? Neden yaptı. Karşılığında ne bekliyor?

Daha da önemlisi:
Bağış ile kamu kararı arasında bir ilişki var mı?
İşte kayıt dışı siyasetin tehlikeli eşiği tam burasıdır.
Bir bağış tek başına yolsuzluk değildir.
Bir yardım tek başına suç değildir.

Bir iş insanının belediyeye katkıda bulunması da tek başına gayrimeşru sayılamaz.
Fakat ekonomik kaynak ile kamu gücü arasında karşılıklılık ilişkisi oluşmaya başladığında, siyaset finansmanı ile nüfuz ticareti arasındaki sınır silinmeye başlar.

Artık mesele sadece para değildir.
Mesele, paranın kamu kararını etkileyip etkilemediğidir.

YEREL SİYASETTEN DAHA BÜYÜK MERKEZİ PROJEYE:
Fakat asıl büyük kırılma bundan sonra gelir.
Yerel yönetimlerde elde edilen yetki, ilişki ağları ve kaynak dağıtım kapasitesi yalnızca günlük siyasi ihtiyaçların karşılanmasında kullanılmazsa...

Bu durumda daha büyük siyasi hedeflerin, daha uzun vadeli kariyer planlarının ve merkezi iktidar projelerinin finansal ve örgütsel altyapısına dönüşmeye başladığında, artık başka bir düzleme geçilmiş olur.

Burada hedefler büyür, miktarlar büyür, ölçekler genişler, aktörler çoğalır ve sonuçta rakiplerde oluşan tehdit algısı da yükselir.
Siyaset artık yalnızca “hizmet üretmek” veya “seçimi kazanmak” meselesi olmaktan çıkar; kuralsız bir ölüm-kalım savaşına dönüşür...

İktidarın kendisini koruma, büyütme ve yeniden üretme mekanizmasına dönüşür.
İşte tam bu noktada sistemin en tehlikeli tarafı ortaya çıkar:
Hukuk geri çekilir.
Rasyonalite geri çekilir.
Objektiflik geri çekilir.
Kurumsal denetim etkisini kaybeder.
Ve nihayet muhakeme ahlâkı da iflas etmeye başlar.

Çünkü taraflar artık gerçeği anlamaya değil, kendi pozisyonlarını korumaya odaklanırlar.
Kendi tarafının yaptığı yanlış “zorunluluk” olur.
Rakibin yaptığı aynı şey ise “organize suç”...
Kendi aktörünün finansman ilişkisi “hizmet dayanışması” olur.
Rakibinki “yolsuzluk”...
Kendi siyasi ağının kaynak dağıtımı “toplumsal dayanışma” olur.
Rakibinki “örgütlü suç ve çıkar ilişkisi”...

Ve böylece hukuk, ahlâk ve muhakeme aynı anda siyasetin emrine girer.
Göz gözü görmez hâle gelir.
Artık ortada sadece kayıt dışı ekonomi veya kayıt dışı siyaset yoktur.
Tam anlamıyla siyasi ve toplumsal türbülans vardır.

MESELE SADECE “KİM YAPTI?” DEĞİLDİR
İşte bugün yaşadığımız tartışmalara bu pencereden bakmak zorundayız.
Partisine göre değil. Sağına veya soluna göre değil. Dindarına veya sekülerine göre değil.
İktidarına veya muhalefetine göre hiç değil.

Çünkü kayıt dışı siyasetin temel problemi herhangi bir siyasi partinin ideolojisinden önce sistemik teşviklerle ilgilidir.

Siyasi güç ekonomik kaynak üretiyorsa;
ekonomik kaynak siyasi sadakat satın alabiliyorsa;
siyasi sadakat yeniden siyasi güç üretiyorsa;
ve bütün bu ilişkiler şeffaflık, hukuk ve bağımsız denetimden uzaklaşabiliyorsa...
Artık karşımızda tek tek insanların ahlâkından ibaret olmayan bir problem vardır.
Kendi kendisini üreten kayıt dışı bir siyasal-ekonomik döngü vardır.

Bu nedenle soruyu yalnızca, “Kim ne yaptı?” diye sormak yetmez.
Daha önemli soru şudur:
“Nasıl bir sistem, iyi niyetle başlayan bir siyasal faaliyeti bile zaman içinde kayıt dışılığa, çıkar ilişkilerine ve nihayet hukuk dışı güç mücadelesine sürükleyebilir?”

Bence bugün asıl konuşmamız gereken budur.
Çünkü Türkiye'nin problemi kralın çıplak olması değildir.
Kralın çıplaklığını herkesin gördüğü hâlde, herkesin kendi kralının çıplak olmadığını iddia etmesidir.

İşte bu nedenle artık üç maymunu oynamayı bırakıp, kayıt dışı ekonominin ötesindeki kayıt dışı siyasetin anatomisine bakmanın zamanı gelmiştir.

Para nereden gelir? Kim dağıtır? Hangi ilişki ağı üzerinden dolaşır? Karşılığında ne beklenir?
Kamu gücü hangi noktada özel çıkara dönüşür?

Daha da önemlisi:
Siyaset ne zaman demokratik temsil olmaktan çıkıp, kendisini finanse eden bir güç ve sadakat sistemine dönüşür?

İşte bu soruların cevaplarını aramadan, sistem tarafından yeni kutuplaşmaların, kamplaşmaların elverişli aygıtı ve magazin merakının mezesi haline getirilmiş bulunan Türkiye'deki yolsuzluk tartışmalarını tam olarak anlamamız mümkün değildir.

Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü