Anlam Arayışı ve Aidiyetlerimiz Deli Gömleğimiz Olmasın!

Son günlerde dini cemaatlere yönelik operasyonlar üzerinden yeniden hararetli tartışmalar yaşıyoruz. Bir taraf "devlet" kavramına sığınarak bütün cemaatleri peşinen suçlu ilan ediyor, diğer taraf ise mensubu olduğu yapıyı her türlü eleştiriden, sorumluluktan azade tutuyor.

Oysa bu tartışmaların önemli bir eksiği var:
İnsanı anlamadan, insanın aidiyetlerini anlayamayız.
İnsan yalnızca düşünen bir varlık değildir. Aynı zamanda anlam arayan ve bir yere ait olmak isteyen bir varlıktır.

Hayatın anlamını sorgularız. Ölümü, adaleti, iyiliği, kötülüğü, inancı ve varoluşu anlamlandırmaya çalışırız. Aynı zamanda aileye, topluma, dine, millete, bir siyasi fikre, bir ideolojiye, bir cemaate veya bir düşünce çevresine ait olma ihtiyacı hissederiz.

Çünkü insan sosyal bir varlıktır, yalnız yaşamak istemez.
Anlam arar ve aidiyet arar.
Bu, insanın zaafı değil; insan olmanın doğal özelliklerinden biridir.
Asıl mesele, bu doğal ihtiyacın nerede başladığı değil, nerede sona erdiğidir.

Çünkü anlam arayışı insanı özgürleştirebileceği gibi insanı dogmatizmin içine de hapsedebilir.
Aidiyet insana dayanışma duygusu verebilir; fakat aynı aidiyet, zamanla bireysel iradenin yerine geçerse insanı sürüleştirebilir.

İşte tehlike burada başlar.
Bir insan “Ben bu topluluğa aidim” dediğinde sorun yoktur.
Fakat “Ben bu topluluğa ait olduğum için onun söylediklerini sorgulayamam” veya "devletin bir bildiği vardır" demeye başladığında, artık o aidiyet bir kimlik olmaktan çıkar; zihinsel bir esarete dönüşür.

Dini cemaatlerde de böyledir.
Siyasi partilerde de…
İdeolojik yapılarda da…
Bürokratik yapılarda da...
Etnik veya milliyetçi aidiyetlerde de…
Hatta bilim, felsefe ve entelektüel çevrelerde bile…

İnsan bir düşünceyi benimseyebilir. Fakat hiçbir düşünce, insanın düşünme yeteneğinin yerine geçmemelidir.
Çünkü aidiyet, mensubiyet düşünmenin alternatifi değildir.

Burada “Düşünmeyi Öğrenmek” serimizin temel meselesine yeniden dönüyoruz:
İyi niyet, doğru muhakemenin garantisi değildir.

İnsan iyi bir amaç uğruna da yanlış düşünebilir. İyi insanlar da dogmatikleşebilir. Samimi insanlar da yanılabilir. Hatta insan, en çok inandığı şeyleri sorgulamadığında kendisini yanılmaz zannetmeye, mutlak hakikati temsil ettiğine inanmaya başlayabilir.

Bu nedenle anlamlarımızı ve aidiyetlerimizi zaman zaman dört temel süzgeçten geçirmek zorundayız:
AKIL. BİLİM. HUKUK. AHLAK.

Akıl bize “Bu doğru mu?” diye sordurur.
Bilim, olgular konusunda “Bunun kanıtı nedir?” diye sorar.
Hukuk, “Bu davranış meşru ve hukuka uygun mu?” sorusunu sorar.
Ahlak ise daha zor olanı sorar: “Bunu yapmaya hakkımız var mı?”

İşte gerçek özgürlük biraz da burada başlar.

Devletin dini cemaatlere yönelik operasyonları bakımından da aynı ayrımı yapmak zorundayız.

Bir insanın inanması, ibadet etmesi, dini kanaat taşıması veya meşru biçimde bir topluluğa mensup olması başka şeydir; bir örgütlenmenin suç işlemesi, kişilerin iradesini baskı altına alması, kamu gücünü hukuka aykırı biçimde ve siyasi maksatla kullanılması veya evrensel hukuk ilkeleri dışında siyasi veya oligarşik bir güç alanı oluşturmaya çalışması da başka şeydir.

Din ve vicdan özgürlüğü, hukuksuzluk özgürlüğü değildir.
Ama bunun tersi de doğrudur:
Devletin güvenlik ve soruşturma yetkisi de sorgulanamaz ve sınırsız değildir.

Bir kişinin yalnızca inancı, ibadeti, düşüncesi veya meşru aidiyeti nedeniyle cezalandırılması hukuk devletiyle bağdaşmaz. Devletin müdahalesi somut fiillere, kanıta, kanuni yetkiye ve yargısal denetime dayanmalıdır.

Dolayısıyla meseleyi “cemaatler suçludur” veya “cemaatlere dokunulamaz” ikiliğine hapsetmek, bizi yine düşünmekten kurtaran kolaycılığa götürür.

Asıl sorumuz şudur:
İnsanın anlam arayışı ne zaman özgürlüğünü güçlendirir, ne zaman özgürlüğünü elinden alır?

Bence cevap açıktır:
Bir aidiyet sizi daha ahlaklı, daha özgür, daha sorumlu ve daha iyi bir insan olmaya yöneltiyorsa anlamlıdır.

Ama sizi soru sormaktan, eleştirmekten, başkasının hakkını tanımaktan ve gerektiğinde kendi grubunuzun yanlışına “yanlış” diyebilmekten uzaklaştırıyorsa, orada aidiyet artık bir kimlik değil, bir deli gömleğidir.

İşte insanın kurtulması gereken şey bazen dışarıdaki baskıdan önce, kendi zihninde kutsallaştırdığı soyut kavramlara dair aidiyettir.
Bu nedenle bugün cemaatleri, tarikatları, partileri, devlet kavramını, ideolojileri veya başka toplulukları tartışırken kendimize daha zor bir soru sormalıyız:

Ben bir yere ait olduğum için mi böyle düşünüyorum, yoksa düşünebildiğim için mi bir yere ait oluyorum?

Eğer ikinci soruya verecek cevabımız yoksa, belki de tartışmamız gereken devlet, cemaatler değil, kendi zihinsel özgürlüğümüzdür.

Çünkü özgür insanın hiçbir aidiyeti aklından daha büyük değildir.
Hiçbir inancı vicdanından…
Hiçbir ideolojisi ahlâkından…
Hiçbir topluluğu hukuktan…
Ve dahi hiçbir lideri hakikatten daha büyük değildir.

Anlam arayalım, aidiyetlerimiz olsun, dayanışalım.
Ama hiçbir anlamı, kavram ve kurumu putlaştırmayalım, hiçbir aidiyeti köleliğe dönüştürmeyelim.

Çünkü insanı insan yapan yalnızca bir yere ait olması değil; gerektiğinde ait olduğu yere “hayır, burada yanılıyorsunuz” diyebilecek kadar özgür kalabilmesidir.

Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü