Düşünmeyi Öğrenmek (VIII)

Düşünmenin Beş Basamağı:

Gözlem, Veri, Muhakeme, Kuram ve Hikmet.

İnsan, düşündüğünü zanneden tek varlıktır.
Fakat tarih bize gösteriyor ki insan, çoğu zaman düşündüğünü değil; alışkanlıklarını, önyargılarını ve arzularını tekrar eder.

Gerçek düşünme ise zihnin kendiliğinden yaptığı bir faaliyet değildir. Tıpkı bir zanaat gibi öğrenilir, geliştirilir ve disipline edilir.

Bugün yaşadığımız çağın en büyük çelişkisi de burada yatmaktadır.
İnsanlık, tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar çok bilgiye ulaşabiliyor; buna karşılık sınırsız sayıda algı operasyonlarına da maruz kaldığından doğru karar verme konusunda aynı başarıyı gösteremiyor.

Demek ki bilgi arttıkça düşünme de otomatik olarak gelişmiyor.
Çünkü düşünmenin de bir yöntemi vardır.
Kanaatimce sağlıklı düşünme, birbirini tamamlayan beş basamak üzerinde yükselir.

BİRİNCİ BASAMAK: Gözlem
Her düşüncenin başlangıç noktası gözlemdir.
İnsan önce görmeyi öğrenmelidir.
Ancak görmek ile bakmak aynı şey değildir.
Bakmak pasif bir eylemdir.
Gözlem ise seçici, bilinçli ve sorgulayıcı bir dikkattir.

Bilim tarihi, sıradan insanların baktığı olaylara farklı gözle bakabilen insanların tarihidir.
Newton'un elma düşüşünü fark etmesi, Darwin'in Galapagos Adaları'ndaki canlı çeşitliliğini dikkatle incelemesi ya da bir hekimin hastadaki küçük bir belirtiyi doğru yorumlaması; gözlemin düşünmenin ilk adımı olduğunu gösterir.

Toplumlar için de durum farklı değildir.
Bir millet, kendi sosyal gerçekliğini doğru bilgilerle gözlemleyemiyorsa, üreteceği çözümler de kaçınılmaz olarak yanlış olacaktır.
Çünkü yanlış görülen bir dünyaya doğru politika üretilemez.

İKİNCİ BASAMAK: Veri
Gözlem, tek başına yeterli değildir.
Gözlemler doğrulanmalı, ölçülmeli ve karşılaştırılmalıdır.
İşte burada veri devreye girer.

Modern dünyanın en büyük kazanımlarından biri, kanaat yerine ölçülebilir bilgi üretmesidir.
Ne var ki günümüzde veri bolluğu ile bilgi ve algı bolluğu birbirine karıştırılmaktadır.

Her sayı, her olgu veri değildir.
Her veri de bilgi değildir.
Veri; bağlamı içinde anlam kazandığında düşünmeye katkı sağlar.

İstatistikler, ekonomik göstergeler, demografik eğilimler, sosyolojik süreçler, tarihsel belgeler ve bilimsel araştırmalar; düşüncenin sağlam zemini olmak zorundadır.

Verisiz düşünce çoğu zaman algıya dayalı sezgidir. Ahbap-çavuş ilişkileriyle beslenir.
Sezgi bazen değerli olabilir; fakat sık sık test ettiğimiz üzere tek başına güvenilir değildir.

ÜÇÜNCÜ BASAMAK: Muhakeme
Elimizde binlerce veri olabilir.
Fakat bunları birbirine bağlayamıyorsak düşünmüş olmayız.
Muhakeme, veriler arasındaki anlamlı ilişkileri kurabilme sanatıdır.

Sebep ile sonucu ayırabilmek...
Tesadüf ile nedenselliği karıştırmamak...
Kısa vadeli etkilerle uzun vadeli süreçleri birbirinden ayırabilmektir.

İşte muhakeme budur.
Ne yazık ki günümüz tartışmalarında en fazla eksikliğini hissettiğimiz alan da burasıdır.
İnsanlar çoğu zaman kendi dini, etnik, felsefi ve ideolojik kanaatlerini destekleyen bilgileri seçiyor, geri kalanını ise görmezden geliyor.
Oysa muhakeme, öncelikli olarak zihnin kendi önyargılarını da sorgulayabilme cesaretidir.

DÖRDÜNCÜ BASAMAK: Kuram
Muhakeme, tek tek olayları anlamamızı sağlar.
Kuram ise olayların arkasındaki düzeni görmemizi sağlar.

Kuram; gerçekliği basitleştirmek değil, karmaşıklığı açıklayabilmektir.
İyi bir kuram, yalnızca geçmişi açıklamaz.
Bugünü de anlamlandırır.
Geleceğe ilişkin sınanabilir öngörüler üretir.
Yanlışlanabilir olduğu için de sürekli kendisini yeniler.

Bu nedenle kuramsal düşünce dogmanın tam tersidir.
Dogma hazır cevaplarla yaşar.
Kuram ise daima sorularla gelişir.

Bir toplum kuram üretemiyorsa, yalnızca başkalarının geliştirdiği modelleri tüketir.
Bu da zamanla entelektüel bağımlılık veya tembellik üretir.

BEŞİNCİ BASAMAK: Hikmet
Düşünmenin en yüksek aşaması bilgi değildir; Hikmettir.
Çünkü bilgi bize neyi yapabileceğimizi öğretir.
Hikmet ise neyi yapmamız gerektiğini hatırlatır.
Atomun parçalanması bilgi sayesinde mümkün oldu.
Fakat atom bombasını kullanıp kullanmama kararı hikmet meselesiydi.

Yapay zekâ geliştirmek bilimsel bir başarıdır.
Onu insanlığın yararına mı, zararına mı kullanacağımız ise hikmetin alanına girer.

Hikmet; aklın vicdanla, bilginin ahlakla ve gücün sorumlulukla buluştuğu noktadır.

Bu nedenle büyük medeniyetler yalnızca bilim üretmez.
Aynı zamanda hikmet üretir.

SONUÇ:
Bugün eğitim sistemimiz büyük ölçüde bilgi aktarmaya odaklanıyor.
Siyasetimiz kanaat üretmeye...
Medyamız ise dikkat dağıtmaya, algı oluşturmaya...
Kahramanlardan, hainlere kadar geniş bir yelpazede...

Oysa geleceğin güçlü toplumları; gözlem yapabilen, veri okuyabilen, muhakeme kurabilen, kuram geliştirebilen ve bütün bunları hikmetle dengeleyebilen toplumlar olacaktır.

Belki de Türkiye'nin yeni yüzyıldaki en büyük kalkınma hamlesi, fabrikalar kurmaktan önce düşünme yöntemini yeniden inşa etmek olacaktır.

Çünkü yöntemli düşünmesini bilen toplumlar yalnızca daha zengin olmaz. Daha adil, daha özgür ve daha güçlü de olurlar.

Unutmayalım ki;
Medeniyetler, önce düşünme biçimlerini değiştirir; sonra da dünyayı değiştirirler.

(Devam edecek...)

Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü