2. Bölüm: Mitolojiden Tanrılara: İnsan Korkularını, Umutlarını ve İktidarını Nasıl Anlamlandırdı?

Pazar yazıları...

İNSAN, İNANÇ, İKTİDAR VE MEDENİYET

İnsanlık tarihinin ilk büyük düşünsel organizasyonları; bilinmezliği açıklama, korkuları yönetme ve toplumsal düzen oluşturma arayışının ürünleriydi.

İnsanlık tarihini anlamaya çalışırken öncelikle cevaplamamız gereken sorulardan biri şudur: İnsan, henüz doğayı bilimsel yöntemlerle açıklayamadığı, hastalıkların sebeplerini bilmediği, ölümün kaçınılmazlığını anlamlandırmakta zorlandığı ve geleceğini öngöremediği dönemlerde nasıl bir düşünce dünyası geliştirdi?

Bu yazı dizisinin GİRİŞ bölümünde; yaklaşık 300-350 bin yıllık serüvenimizin önemli bir bölümünde insan, doğanın karşısında hem güçlü hem de son derece çaresizdi. Hayatta kalma mücadelesi, korku, merak, belirsizlik ve güvenlik ihtiyacı, zihinsel faaliyetlerinin önemli motivasyonları arasındaydı.

İnsan yalnızca hayatta kalmak istemiyordu. Aynı zamanda başına gelenleri anlamak, geleceği öngörmek, ölümle yüzleşmek ve kendisini ait hissedeceği bir toplumsal dünya oluşturmak istiyordu.
İşte mitolojik anlatıların, ilk inanç sistemlerinin ve dinî otoritelerin tarihsel arka planında bu ihtiyaçların önemli bir yeri vardır.

İLK DÜZENLEYİCİLER: ŞİFACILAR, BÜYÜCÜLER VE ŞAMANLAR
İnsan topluluklarının doğayla mücadelesinde hastalıklar, yaralanmalar, doğum, ölüm, kuraklık, yıldırım, deprem ve diğer doğal olaylar önemli belirsizlik kaynaklarıydı.

Bu koşullarda ortaya çıkan şifacılar, otacılar, büyücüler ve şamanlar, yalnızca tedavi uygulayan veya doğaüstü güçlerle ilişki kurduğuna inanılan kişiler değildi. Aynı zamanda topluluğun ortak korkularını anlamlandıran, ritüelleri yöneten, gelenekleri aktaran ve sosyal dayanışmayı güçlendiren figürlerdi.

Özellikle şamanik geleneklerde hastalık, ölüm, ruhlar dünyası ve doğa arasındaki ilişkiler belirli sembolik anlatılarla açıklanıyordu.

Bugünün bilimsel bilgi birikimiyle baktığımızda bu uygulamaların önemli bir bölümünün doğaüstü açıklamalarına katılmayabiliriz. Ancak tarihsel empati kurabilmek için o dönem insanının bilgi imkânlarını, yaşam koşullarını ve psikolojik ihtiyaçlarını anlamak zorundayız.

Bir toplumun henüz açıklayamadığı olaylar karşısında anlam arayışı ve üretme ihtiyacı, insan zihninin temel özelliklerinden biridir.

MİTOLOJİ: İNSANIN KENDİ DÜNYASINI HİKÂYELERLE İNŞA ETMESİ
Mitolojik anlatılar, insanlığın yalnızca doğayı açıklama girişimi değil, aynı zamanda kendi varlığını, toplumsal ilişkilerini ve evrendeki yerini anlamlandırma çabasıydı.

Mezopotamya'nın Gılgamış Destanı'nda ölümsüzlük arayışını, Antik Yunan mitolojisinde Prometheus'un insanlara ateşi getirmesini, Anadolu mitolojisinde Kybele'nin doğurganlık ve bereket sembolizmini görüyoruz.

Bu anlatılarda insanın ölüm korkusu, güç arzusu, merakı, kibri, cesareti, fedakârlığı ve adalet arayışı çeşitli semboller aracılığıyla ifade ediliyordu.

Gılgamış'ın ölümsüzlüğü araması, insanın ölüm karşısındaki çaresizliğinin binlerce yıl öncesine uzanan güçlü bir anlatımıdır.

Prometheus'un tanrılardan ateşi çalarak insanlara vermesi ise bilgiye, teknolojiye ve özgürleşmeye ilişkin arayışın çok katmanlı sembolik anlamını taşır.

Burada önemli bir hususun altını çizelim: Mitolojiler, tarihsel gerçekliğin doğrudan kayıtları değildir. Ancak toplumların dünyayı nasıl algıladıklarını, hangi değerleri önemsediklerini ve hangi korkularla yaşadıklarını anlamamız bakımından son derece değerli kültürel kaynaklardır.

İnsan, bu kültürel kaynaklarla bilmediği dünyayı bu hikâyelerle açıklarken aynı zamanda nasıl yaşaması gerektiğine ilişkin de kurallar üretiyordu.

ÇOK TANRILI DÜNYA: DOĞANIN GÜÇLERİNDEN TOPLUMSAL HİYERARŞİYE
Tarımın gelişmesi, yerleşik hayatın yaygınlaşması, nüfusun artması ve şehirlerin ortaya çıkması insanlık tarihinde önemli bir fiziki ve düşünsel dönüşüm yarattı.

Mezopotamya, Mısır, Anadolu ve Antik Yunan gibi uygarlık merkezlerinde gelişen çok tanrılı inanç sistemleri, doğanın ve insan yaşamının farklı alanlarını sembolleştiren geniş bir düşünsel dünya oluşturdu.

Bereket, savaş, deniz, gökyüzü, ölüm ve aşk gibi olgular farklı tanrılarla temsil ediliyordu.
Mezopotamya'da Marduk, İştar ve Enlil; Mısır'da Ra, Osiris ve İsis; Antik Yunan'da Zeus, Athena ve Poseidon bu inanç dünyasının önemli figürleriydi.

Ancak çok tanrılı dinlerin işlevi yalnızca doğa olaylarını açıklamak değildi. Ortak ritüeller, tapınaklar, rahiplik kurumları ve dinsel takvimler aracılığıyla toplumsal yaşamın örgütlenmesine de katkıda bulunuyorlardı.

Özellikle Mezopotamya ve Mısır'da dinî kurumlar, ekonomik kaynakların yönetimi ve siyasal otoritenin meşruiyetiyle iç içe geçti.
Tapınaklar yalnızca ibadet mekânları değil, aynı zamanda ekonomik ve toplumsal organizasyon merkezleriydi.

Böylece insanlık tarihinde önemli bir dönüşüm yaşandı:
İnanç, bireyin bilinmezlik karşısındaki psikolojik ihtiyacını karşılamanın ötesine geçerek toplumsal organizasyonun ve siyasi otoritenin de unsurlarından biri hâline geldi.

TANRILAR VE İKTİDAR:
KUTSAL MEŞRUİYETİN DOĞUŞU
İnsanlık tarihindeki en dikkat çekici gelişmelerden biri, siyasi iktidarın kendisini kutsal bir otoriteyle ilişkilendirmesidir.

Antik Mısır'da firavunların tanrısal niteliklerle ilişkilendirilmesi, Mezopotamya'da kralların tanrılar tarafından görevlendirildiği düşüncesi ve farklı uygarlıklardaki kutsal hükümdarlık anlayışları bu ilişkinin tarihsel örnekleridir.

Bu sistemlerde hükümdarın otoritesi yalnızca askerî güce veya ekonomik kaynaklara dayanmıyordu. Aynı zamanda kozmik düzenin, tanrısal iradenin veya kutsal geleneğin temsilcisi olduğu iddiasıyla meşrulaştırılıyordu.

Böylece siyasi iktidarın sorgulanması, zaman zaman yalnızca bir yöneticiye itiraz etmek değil, kutsal kabul edilen düzene karşı çıkmak olarak da algılanabiliyordu.

Burada insanlık tarihinin çok önemli bir meselesiyle karşılaşıyoruz:
İktidar, yalnızca yönetme gücüne değil, yönetme hakkının kabul edilmesine de ihtiyaç duyar.
Bu kabulün sağlanmasında inanç, gelenek, semboller ve ortak anlatılar tarih boyunca önemli roller üstlenmiştir.

Ancak bütün dinî ve mitolojik geleneklerin iktidarla ilişkisi aynı değildir. Bazı inançlar mevcut otoriteyi meşrulaştırırken bazıları iktidarı eleştiren, sınırlandıran veya ona karşı ilahi ve ahlâki ölçütler geliştiren düşünsel kaynakları da oluşturmuştur.

MİTOLOJİDEN MODERN DÜNYAYA: İNSAN ZİHNİ DEĞİŞTİ Mİ?
Bugün bilimsel bilgi, teknoloji ve iletişim imkânları bakımından mitolojik dönemlerden çok daha farklı bir dünyada yaşıyoruz.

Ancak insanın korku, aidiyet, güvenlik, güç ve anlam arayışı ortadan kalkmış değil.
Değişen şey, bu ihtiyaçların karşılandığı araçlar, anlatılar ve kurumsal yapılardır.

Eskiden yıldırımı tanrıların öfkesiyle açıklayan insan, bugün doğa olaylarını bilimsel yöntemlerle inceleyebiliyor. Ancak belirsizlik, korku ve tehdit algısı karşısında yine basit ve kolay açıklamalara, sloganlara, kurtarıcı figürlere ve sorgulanamaz otoritelere yönelme, karizmalar üretme ve teslim olma konforundan kurtulamıyoruz.

Modern toplumlarda siyasi liderlerin dokunulmazlaştırılması, ideolojilerin kutsallaştırılması, eleştirinin ihanet olarak sunulması ve kitlelerin ortak korkuları, mahalle dayanışması üzerinden mobilize edilmesi, insan zihninin genetik mirası ve eski davranış kalıplarının yeni biçimlerde ve insani felaketlere yol açacak şekilde sık sık ortaya çıkabildiğini gösteriyor.

Elbette modern siyasi ideolojilerle kadim mitolojiler aynı şey değildir. Ancak her ikisinde de ortak kimlik, aidiyetler, semboller, kolektif anlatılar ve meşruiyet üretimi gibi mekanizmalara malzeme yapılmak bakımından önemini görmek ve anlamak mümkündür.

Dolayısıyla teknolojik gelişme, insanlığın otomatik olarak daha rasyonel, daha bilimsel, daha özgür, daha hoşgörülü ve daha demokratik hâle geldiği anlamına gelmiyor.

SONUÇ: İNSANIN İNANMA İHTİYACI İLE İKTİDARIN YÖNETME İHTİYACI
Mitolojiden çok tanrılı dinlere, kutsal hükümdarlıklardan kurumsallaşmış dinî otoritelere uzanan tarihsel süreç bize önemli bir gerçekliği gösteriyor.

İnsan, bilinmezliği anlamlandırmak, korkularını yönetmek, toplumsal aidiyetler oluşturmak ve geleceğini güvence altına almak için düşünce sistemleri geliştirdi.

Bu sistemler zaman içerisinde inançlara, ahlâk anlayışlarına, ritüellere, kurallara, kurumlara ve hatta yaptırımlara dönüştü.
Ancak insanın anlam arayışıyla iktidarın yönetme ihtiyacının her zaman aynı olumlu ve rasyonel yönde geliştiğini söylemek de mümkün değildir.

İnanç insanı, bireysel ve toplumsal ahlâki sorumluluğa davet edebilirken, inanç adına kurulan otoriteye mutlak itaati de talep edebiliyor. Ortak değerler toplumsal dayanışmayı güçlendirebilirken, farklılıklar zaman zaman dışlama, ötekileştirme ve çatışma gerekçesine de dönüşebiliyor.

Bu nedenle insanlık tarihini anlamak için yalnızca neye inanıldığını değil, o inancın hangi toplumsal ihtiyaçlara cevap verdiğini, kimler tarafından sahip olma ve hegemonya tutkusuyla nasıl kullanıldığını, yorumlandığını ve hangi kurumsal sonuçları doğurduğunu da incelemek zorundayız.

İnsanlık tarihinin en büyük düşünsel meselelerinden biri de, inanç ve aidiyetlerin anlam üretme gücüyle, otoritenin ortaya çıkışı, iktidarların yönetme gücü arasındaki ilişkinin de rasyonel ölçülerde nasıl düzenleneceğidir.

Çünkü medeniyet, insanın yalnızca neye inandığıyla değil; farklı inançlara sahip insanların toplumsal ihtiyaçlar doğrultusunda hangi uyumlulaştırma ilkeleri ve kuralları çerçevesinde birlikte nasıl yaşayabildiğiyle de ölçülür.

İşte belki de binlerce yıllık bu serüvenden çıkarmamız gereken en önemli ders şudur:

İNSANIN ANLAM ARAMA İHTİYACI, İNANMA ÖZGÜRLÜĞÜ KUTSALDIR; ANCAK HİÇBİR İNANÇ, KİŞİSEL DÜRTÜLER VE HİÇBİR İKTİDAR; İNSANLIK MEDENİYETİNİN ÜRETTİĞİ EVRENSEL HUKUKUN VE İNSANLIK ONURUNUN ÜZERİNDE DEĞİLDİR!

Rubil GÖKDEMİR
Demokratik Değişim Hareketi Sözcüsü