Cui Bono?

Tesadüf Mü, Toplumsal Mühendislik Mi?

Türkiye'nin Sinir Uçlarına Kim Dokunuyor?

Bir toplumun sinir uçlarını bulmak zor değildir.

Çocukları, hayvanları, vatanı, bayrağı, dini, güvenliği, adaleti, ormanları, kadınları, şehitleri...

Bunlardan herhangi birine dokunduğunuzda insanların düşünmeden önce hissetmesini sağlarsınız.

Korku, öfke, nefret, merhamet, intikam duygusu...

Son dönemde Türkiye'nin gündemine biraz uzaktan baktığımızda üzerinde düşünülmesi gereken tuhaf bir tablo ortaya çıkıyor:

Neden hemen her önemli mesele, sonunda toplumun iki ayrı kampa bölündüğü bir öfke savaşına dönüşüyor?

Sokak hayvanları...

Orman yangınları...

Terör...

Güvenlik...

Çocuk suçluluğu...

Kadına yönelik şiddet...

Göçmenler...

Yeni yasal düzenlemeler...

Ekonomik gerçeklik….

Her olayın konusu başka. Aktörleri başka. Zamanı başka.

Fakat ortaya çıkan toplumsal sonuç şaşırtıcı biçimde birbirine benziyor:

Korku. Öfke. Kamplaşma. Suçlama. Düşmanlaştırma.

Sonra?

Yeni bir olay geliyor.

Ve aynı döngü yeniden başlıyor.

Burada sorulması gereken soru artık yalnızca “Ne oluyor?” değildir.

Asıl soru şudur:

Bize ne oluyor?

Peki ya asıl gündem ne?

Aslında üzerinde ciddi manada konuşulması gereken konular neler?

BİR TOPLUM NASIL KUTUPLAŞTIRILIR?

Toplumsal manipülasyonun en etkili yöntemlerinden biri insanları bir mesele hakkında düşündürmek değil, o mesele karşısında derhal taraf olmaya zorlamaktır.

Çünkü düşünen insan soru sorar.

Öfkelenen insan ise çoğu zaman taraf seçer.

Tam da burada basit ama etkili bir mekanizma ortaya çıkar:

Olay → korku → öfke → taraflaşma → düşman → çözüm talebi.

Sosyal medya bu mekanizmayı tarihte hiç olmadığı kadar hızlandırdı.

Bilimsel araştırmalar da sosyal medyadaki “virallik” göstergelerinin algılanan tehdidi büyütebildiğini ve ahlaki öfkenin ifade edilmesini artırabildiğini ortaya koyuyor. 2024'te yayımlanan sekiz çalışmalık bir araştırmada, bir içeriğin çok paylaşılması ve yaygın görünmesinin, aynı içerik karşısındaki tehdit algısını ve öfke ifadesini artırabildiği bulundu.

Başka araştırmalar ise daha rahatsız edici bir noktaya işaret ediyor:

İnsanlar sosyal medyada karşılarındaki grubun gerçekte olduğundan daha öfkeli ve daha düşmanca olduğunu düşünebiliyor. Bu yanlış algı da gruplar arasındaki düşmanlık ve kutuplaşma algısını büyütebiliyor.

Yani ortada gerçek bir sorun bulunabilir.

Fakat sorunla toplumun zihninde oluşturulan sorun algısı aynı şey değildir.

SOKAK HAYVANLARI: ÇOCUK MU, HAYVAN MI?

Sokak hayvanları tartışması bunun en çarpıcı örneklerinden biridir.

Elbette sokaklarda kontrolsüz hayvan popülasyonu ciddi bir kamu güvenliği ve halk sağlığı meselesidir. Ayrıca minik can dostlarımızın sağlıklı ve huzur içinde yaşam alanlarının sağlanması, tüm ihtiyaçlarının uygar yollarla sağlanması bizim hem insanlık görevimiz hem de onlara vefa borcumuzdur. Öyle ya madem insan olan biziz bu aslında çok da zor olmayan meseleyi çözmekte insanlar olarak bizim görevimizdir. Elin oğlu Marsta inşaat yapıyor, yıl 2026 maalesef ülkenin gündemini meşgul eden mevzulara bakar mısınız?

Elbette bir çocuğun yaşamı tartışılamaz.

Ama aynı derecede açık başka bir gerçek daha vardır:

Bir toplum sokak hayvanları sorununu çözmek için hayvanlardan nefret etmek zorunda değildir. Bilakis hayvanlarla olan bağı daha da güçlendirerek aslında bazı insanların birçok psikolojik sorunu da çözmek mümkündür. Doğa ve hayvanlar inanın size hepimize iyi gelecek.

Madalyonun asıl diğer yüzünü çevirdiğimizde ise normal bir kamu politikası tartışmasında sorulması gerekenler bellidir:

Popülasyon neden kontrol edilemedi?

Kısırlaştırma politikaları neden yeterli olmadı?

Yerel yönetimler görevlerini yerine getirdi mi?

Barınakların kapasitesi nedir?

Sokağa hayvan terk edilmesinin önüne neden geçilemiyor?

Sorumlu sahiplik nasıl sağlanacak?

Fakat tartışma bunların yerine kolaylıkla başka bir noktaya taşınabiliyor:

“Çocuk mu, köpek mi?”

İşte manipülasyon tam burada başlıyor.

Çünkü bu soru zaten yanlıştır.

Bir hukuk devleti hem çocuğu korur hem hayvana eziyet edilmesini önler, onların çağdaş yaşam koşullarında yaşamalarını sağlar.

Birini korumak için diğerinden nefret etmek gerekmez.

Fakat toplum iki kampa ayrıldığında artık çözüm konuşulmaz.

Taraflar konuşulur.

Ve sorun ortada kalırken insanlar birbirleriyle savaşmaya başlar.

Peki ya otorite?

ORMAN YANIYOR, BİZ BİRBİRİMİZİ YAKIYORUZ

Benzer tabloyu orman yangınlarında da görmek mümkün.

Bir orman yangınından sonra öncelikle sorulması gereken sorular teknik ve idaridir:

Yangın neden çıktı?

Risk haritaları yeterli miydi?

Erken müdahale imkânları nasıldı?

Personel ve araç yeterli miydi?

Orman yolları ve yangın şeritleri hazır mıydı?

İhmal var mıydı?

İklim koşullarının etkisi neydi?

Sabotaj şüphesi varsa bunun somut delili var mıydı?

Fakat daha duman gökyüzündeyken sosyal medyada hüküm verilmeye başlanabiliyor.

“Bunlar yaptı.”

“Şunlar yaktı.”

“Kesin sabotaj.”

“Kesin rant.”

Delil daha ortaya çıkmadan fail bulunuyor.

Sonra toplum yine ikiye ayrılıyor.

Böylece yanan ormanı konuşmamız gerekirken birbirimizi konuşuyoruz.

Orman yanıyor; biz birbirimizi yakıyoruz.

Bundan daha kullanışlı bir dikkat dağıtma mekanizması olabilir mi?

TERÖR VE GÜVENLİK: KORKUNUN HUKUKLA BULUŞTUĞU YER

Meselenin en hassas taraflarından biri terör ve güvenliktir.

Terör gerçek bir tehdittir.

Devletin vatandaşını koruması da anayasal görevidir.

Ancak demokratik hukuk devletlerinde tam da bu nedenle çok önemli bir ilke vardır:

Güvenlik ihtiyacı ile temel haklar arasındaki denge.

Çünkü toplum korktuğu zaman doğal olarak devletten daha fazla koruma ister.

Daha sert ceza...

Daha fazla yetki...

Daha geniş müdahale alanı...

Daha fazla denetim...

İşte bu nedenle güvenlik mevzuatı tartışılırken toplumun duygusal atmosferi son derece önemlidir.

Mesele şudur:

Korkunun yükseldiği dönemlerde çıkarılan hukuk kuralları daha dikkatli tartışılmalıdır.

Çünkü hukuk öfkeyle yapılmaz.

Ceza hukuku intikam aracı değildir.

Ve “güvenlik” kelimesi, demokratik toplumlarda sınırsız yetkinin sihirli anahtarı olamaz.

PEKİ BİR “GİZLİ EL” Mİ VAR?

İşte makalenin en tehlikeli sorusuna geldik.

Bütün bunları birileri tek merkezden mi yönetiyor?

Bunu söyleyebilmek için somut delil gerekir.

Elimizde böyle bir delil yoksa “gizli bir merkez Türkiye'yi yönetiyor” demek gazetecilik değil, spekülasyon olur.

Fakat daha önemli başka bir ihtimal var.

Belki de tek bir merkeze ihtiyaç yok.

Çünkü kutuplaşmadan aynı anda birçok aktör yararlanabilir.

Siyasetçi oy kazanabilir.

Provokatör görünürlük kazanabilir.

Sosyal medya hesabı takipçi kazanabilir.

Haber sitesi trafik kazanabilir.

Televizyon programı reyting kazanabilir.

Algoritma etkileşim kazanabilir.

Çıkar grubu kendi talebini meşrulaştırabilir.

Ve bütün bunların sonunda herkes aynı yangına biraz daha benzin dökebilir.

Üstelik birbirlerinden emir almalarına bile gerek kalmadan.

Bilimsel çalışmalar sosyal medya tasarımının bu noktada nasıl kendi kendini besleyen bir sistem yaratabileceğini gösteriyor. Milyonlarca paylaşımı inceleyen araştırmalarda, öfke içeren paylaşımların aldığı olumlu sosyal geri bildirimin gelecekte daha fazla öfke ifadesini teşvik edebildiği tespit edildi.

Başka bir ifadeyle:

Öfke ödüllendiriliyor.

Öfke etkileşim getiriyor.

Etkileşim görünürlük getiriyor.

Görünürlük yeni öfke getiriyor.

Ve çark dönmeye devam ediyor.

Kısacası “işler ayna çal çal oyna”

GİZLİ ELİ ARARKEN MAKİNEYİ GÖZDEN KAÇIRMAYALIM

Belki de yaptığımız en büyük hata budur.

Her olayın arkasında karanlık bir odada oturan birkaç kişinin düğmelere bastığını hayal ediyoruz.

Oysa çağımızın toplumsal manipülasyonu bundan çok daha karmaşık olabilir.

Sistem kendi kendini çalıştırıyor olabilir.

Bir provokatör taşı atıyor.

Bir hesap yayıyor.

Bir gazeteci başlık yapıyor.

Bir siyasetçi kullanıyor.

Algoritma büyütüyor.

Milyonlar öfkeleniyor.

Karşı taraf cevap veriyor.

Öbür taraf daha sert cevap veriyor.

Ve birkaç saat içerisinde ülkenin yarısı diğer yarısına düşmanmış gibi bir görüntü oluşuyor.

Oysa araştırmalar tam tersine, sosyal medyada gördüğümüz öfkenin toplumdaki gerçek düşmanlık seviyesini olduğundan büyük algılamamıza neden olabileceğini gösteriyor.

Belki de Türkiye birbirinden sosyal medyada göründüğü kadar nefret etmiyor.

Belki bize birbirimizden nefret ettiğimiz düşündürülüyor.

Bu ihtimal bile üzerinde uzun uzun düşünmeye değer.

 

EN TEHLİKELİ SORU: BUNDAN KİM KAZANIYOR?

Bir olay yaşandığında gazetecinin ilk görevi taraf seçmek değildir.

Soru sormaktır.

Ne oldu?

Nasıl oldu?

Delil nedir?

Kaynak kim?

Bu bilgi neden şimdi yayıldı?

Neden bu görüntü seçildi?

Neden bu başlık kullanıldı?

Neden tartışmanın başka boyutları gösterilmiyor?

Ve hepsinden önemlisi:

Bu öfkeden kim fayda sağlıyor?

Bu soru “komplocu” bir soru değildir.

Tam tersine gazeteciliğin en eski sorularından biridir:

Cui bono? Yani Kim yararlanıyor?

Fakat burada önemli bir ayrım yapmak gerekir.

Bir olaydan birilerinin yararlanması, o olayı onların gerçekleştirdiğini kanıtlamaz.

Bu ayrımı kaybettiğimiz anda analiz biter, komplo teorisi başlar.

BİR TOPLUMU YÖNETMENİN EN KOLAY YOLU

Toplumu yönetmenin yollarından biri herkesi susturmaktır.

Ama bundan daha incelikli bir yöntem vardır:

Herkesi konuşturup kimsenin birbirini dinleyemediği bir ortam yaratmak.

Bir tarafa öfkelen.

Diğerinden nefret et.

Şundan kork.

Buna saldır.

Bunu savun.

Bunu linç et.

Sonra yeni gündem.

Sonra yeni düşman.

Sonra yeni öfke.

Bir süre sonra toplum neye kızdığını bile unutmaya başlar.

Fakat kızgın kalır.

İşte asıl tehlike budur.

Çünkü sürekli öfkeli toplum düşünemez.

Sürekli korkan toplum sorgulayamaz.

Sürekli birbirinden şüphelenen toplum ortak talepte bulunamaz.

Ve birbirini düşman gören insanların gerçek sorunlar karşısında yan yana gelmesi giderek zorlaşır.

BELKİ DE HEDEF FİKRİMİZ DEĞİL, SİNİR SİSTEMİMİZDİR

Bugün artık propaganda yalnızca insanlara ne düşüneceklerini söylemekten ibaret değildir.

Daha güçlü yöntem insanlara ne hissedeceklerini belirlemektir.

Kork.

Öfkelen.

Nefret et.

Taraf seç.

Ve mümkünse bunu hemen yap.

Düşünmeye vaktin kalmasın.

Bu nedenle önümüzdeki dönemde yalnızca önümüze getirilen olayları değil, olayların bize nasıl sunulduğunu da sorgulamak zorundayız.

Çünkü mesele sokak hayvanları değildir.

Mesele yalnızca orman yangınları değildir.

Mesele yalnızca terör değildir.

Mesele yalnızca iktidar veya muhalefet de değildir.

Mesele, bir toplumun sürekli yüksek gerilim altında tutulmasının sonunda o toplumun sağlıklı karar verme yeteneğine ne olduğudur.

Ve belki artık şu soruyu yüksek sesle sormanın zamanı gelmiştir:

Türkiye gerçekten sürekli yeni krizler mi yaşıyor, yoksa yaşanan her kriz sistematik biçimde yeni bir toplumsal öfke krizine mi dönüştürülüyor?

Bunun cevabını bugün kesin olarak veremeyebiliriz.

Fakat bir şeyi söyleyebiliriz:

Bir ülkede her mesele kısa sürede “biz ve onlar” kavgasına dönüşüyorsa, artık yalnızca olayları değil, o olaylardan üretilen toplumsal psikolojiyi de incelemek gerekir.

Çünkü bazen manipülasyonun en büyük başarısı bize bir yalana inandırmak değildir.

Bizi birbirimize inandırmamaktır. Birbirimize olan güveni yok etmektir.

Ve bir millet birbirine güvenmeyi bıraktığında, onu parçalamak için dışarıdan çok büyük bir kuvvete ihtiyaç kalmaz.

Gerisini toplum kendi elleriyle yapar.