Sorgulayan Bir İnsanın Aklına Takılan Sorular…

 İnsan, Seçmediği Bir Hayatın Ne Kadarından Sorumludur? 

İnsan doğacağı aileyi seçmiyor. Genetik mirasını, içinde büyüyeceği ülkeyi, evindeki huzuru ya da şiddeti de… Kimi dünyaya geldiği gün güvenli bir kucağa alınıyor; kimi daha çocukken açlıkla, savaşla, ihmal ve istismarla karşılaşıyor.

Kaderimizi şekillendiren seçemediğiniz külli irade ve seçimlerimizi tanımlayan cüzi irade kavramının anlamını tam olarak idrak etsek de insanlara dönüp, "Hayat bir sınavdır, herkes yaptıklarından sorumludur" diyebiliyoruz... 

Peki, insanın sorumluluğu nerede başlar? Seçemediği koşulların (külli iradenin sonuçlarının) kişiliğinde ve kararlarında bıraktığı izleri hesaba katmadan, yalnızca yaptıklarına (cüzi iradesinin tasarrufuna) bakarak adil bir hükme varabilir miyiz?  

Ben bir ilahiyatçı değilim ancak araştırmakta olduğun bir konuyu daha bütüncül görebilmek adına sosyal, beşeri ve doğa bilimlerinin birbiriyle ilişkisini araştıran bir yazar ve bir akademisyenim… Bu sorularımla ilgili net ve kesin cevabım olmasa da ne düşündüğümü ve kanaatimi paylaşıyorum.                                                                                             Ancak adaleti ve merhameti sorgulanamayan bir Yaratıcının karşısında, insanın hangi özgürlükle ve ne ölçüde sorumlu olduğunu anlamaya çalışıyorum. 

Aynı Hayatın İçinde, Farklı Başlangıçlar

Bir çocuk düşünelim: Evinde kitap var, sofrasında yemek, yanında onu dinleyen yetişkinler… Yanlış yaptığında aşağılanmıyor; konuşarak, açıklayarak yol gösteriliyor ve iyi birer rol model olabiliyorlar.

Bir başka çocuk ise geceleri evdeki kavganın ne zaman başlayacağını bekliyor belki de yeterli beslenemiyor. Okulda derse odaklanamıyor; çünkü zihni, öğrenmekten önce kendini korumakla meşgul ve rol model olabilecek ebeveynlerinin ise oldukça sorunlu halleri var…

Yıllar sonra bu iki insanın öfkesini, güven duygusunu, sabrını ve kararlarını aynı ölçüyle değerlendirmek ne kadar doğru olur?

Alanım olan psikoloji ve nörobilim, kararlarımızın yalnızca anlık bilinçli tercihlerimizden ibaret olmadığını gösteriyor. Genetik yatkınlıklar ki doğuştan gelen psikopati* dahil birçok kişilik bozukluklarının* kişilere göre değişebilen belli oranlarda yaygın olması, çocukluk travmaları, hastalıklar, kullanılan ilaçların davranışlar üzerine etkisi, maruz kalınan koşullar karşısında bozulan hormonlar ve yaşadığımız çevre duygu düşünce ve davranışlarımızı  derinden etkiliyor. “Bu bulgular, insanın iradesiz bir makine olduğunu kanıtlamaz” diyebilirsiniz ancak bahsedilen faktörler herkesin aynı başlangıç çizgisine ve aynı seçim imkanına sahip olduğunu varsaymayı güçleştirir.    (*En sık rastlanan kişilik bozuklukları ve nedenleri)

Ağır bir depresyon yaşayan insana "Biraz gayret et" demek kolaydır. Oysa bazen yataktan kalkmak bile onun için devasa bir mücadeledir. Çocukluğunda sürekli şiddet görmüş birinden, güvenli bir ortamda yetişen biriyle aynı rahatlıkta insanlara güvenmesini bekleyebilir miyiz? Ve onların aynı sınava yönelik “özgür iradeleriyle” seçimlerinin ne derece adil olduğunu ifade edebiliriz ki? Akla gelen sürekli aldanan rolünü oynayan İlyas Salman’ı yine aldatmaya devam eden Şener Şen’in “sor bakalım neden yaptım?” sözüdür. Yani sor bakalım o neden öyledir ve neden öyle davranmıştır…

Buradan "Kimse yaptığından sorumlu değildir" sonucu çıkarmıyorum. Bir davranışın nedenlerini anlamak, verdiği zararı haklı bulmak değildir. Ancak sorumluluk, insanın gerçekten yapabileceği seçimlerle birlikte ele alınmayacaksa neye göre belirlenecek?

Kötülüğü Seçmek Başka, Başkasının Hayatını Mahvetmek Başka

Kötülük problemine verilen en yaygın cevaplardan biri, insanın özgür iradesidir. “İyiyi seçebilmesi için kötülüğü seçme imkanının da bulunması gerektiği” söylenir.

Bu açıklama üzerinde düşünmeye değer. Ancak kötülüğü istemekle, o kötülüğü sınırsızca gerçekleştirebilmek aynı şey midir?

Bir insanın başkasına zarar vermeyi seçebilmesi, bu seçimin masum bir çocuğun bütün hayatını mahvetmesini neden gerektirsin?  

Akla gelen “her şeye gücü yeten sonsuz merhamet sahibi yaratanın İnsanların sınırsız kötülük yapabilme potansiyelini neden kısıtlamayasın ki?” düşüncesinin tam cevabı nedir?

İstismara uğrayan bir çocuğun burada hangi özgür tercihinden söz edebiliriz? Üstelik yaşadığı travma, ileride kuracağı ilişkileri ve karar verme imkanlarını derinden etkileyecekken… "Fail özgür iradesini kullandı" demek, mağdurun neden korunmadığı sorusunu cevaplıyor mu?

Dahası, bütün acılar insan tercihlerinden doğmuyor. Doğuştan ruhsal zihinsel bedensel olabilir belli düzeyde bir hastalıkla dünyaya gelen bebeğin acısını hangi iradeyle açıklayacağız? Özgür irade savunması, kötülük meselesinin tamamını karşılıyor mu; yoksa yalnızca bir bölümüne mi cevap veriyor?

Sınavın Adaleti Nerede?

Hayatın bir sınav olduğu düşüncesini baz alırsak, sınavın koşullarını sormamız gerekmez mi?

Öğrenci olarak biri sınava hazırlanırken özel ders alıyor en yetkin hocalara kavuşabiliyorken, diğeri ailesinin geçimine katkı sağlamak için çocuk yaşta çalışıyor. Biri gelecekte hangi mesleği seçeceğini hayal ediyor; diğeri savaşta kaybettiği yakınlarının ardından geceyi güven içinde geçirebileceği bir sığınak arıyor.

İslam’daki "Allah hiçbir kimseyi gücünün yettiğinden fazlasıyla yükümlü kılmaz" ilkesi her insanın kendi şartlarında değerlendirileceğinden bahseder. Ancak bu ilke, sorumluluğu hafifletse de acının dünyada neden böylesine eşitsiz dağıldığı sorusunu ortadan kaldırmaz.

Hiçbir günahı olmadığı halde hayatının büyük bölümü en büyük acılarla boğuşarak geçen insanlara karşı merhamet kavramını nasıl açıklayabiliriz? Uzun süreli maruz kaldığı olağanüstü dayanılmaz koşulların sonuçlarını yönetemeyen ruhsal zihinsel ve bedensel sağlığını kaybedenler, intihar edenler için ne düşünebiliriz?

Akla gelen esas soru nedir?

Mutlak merhamet ve kudret sahibi bir Yaratıcı, insanı bu kadar ağır ve eşitsiz acılara maruz bırakmadan da sınayamaz mıydı?

Cüzi iradesiyle baş başa kalan seçimlerinin sonucunun sorumluluğunu veren nihayetinde onun ne yapacağını tayin etmese de yarattığı kuluna şah damarından daha yakın yüce yaratan onun ne yapacağını tam olarak bildiği halde neden sınava tabi tutar?

Sorgulamak, İnançtan Uzaklaşmak mıdır?

Esas amacım inanan insanı eleştirmek ya da inancı sarsmak değil. Aksine, en temel ve en çok önemsediğim değer adaletin ve merhametin gerçekte ne anlama geldiği üzerine akla gelen soruları ve düşüncelerimi paylaşıyorum…

Aslında esas soru şudur: İnsanların seçim yapabildiği, fakat masumlara verilebilecek zararın daha vicdani sınırlandırıldığı bir dünya üzerine düşünceyi dile getirmenin fayda ve zararı nedir?  Böyle bir dünyayı zihnimizde kurabilmemiz, şu soruyu sormamıza izin vermez mi: İnsana özgürlük tanınırken, kötülüğün başkalarının hayatında açabileceği yaralara neden daha sıkı sınırlar konulmamıştır?

Siz bu sorunun aramakta olduğum cevabını ne derece tutarlı ve tatminkar verebilirsiniz?

Fakat bir çocuğun acısı karşısında soru sormamayı, inancın gereği sayamıyorum.

Adalete inanıyorsam sınav karşısında eşitsizliği, merhamete inanıyorsam sınırsız kötülüğe maruz kalabilen masumların ıstırabını sorgulamam doğaldır.

Sık gözlemlendiği gibi yukarıda dile gelen sorulara ezberlenmiş yanıtlarla yetinmek kolaydır; fakat insanın aklına takılanları susturmak yerine anlamaya çalışması, inanca karşı gelmek değil, gerçekliğe duyulan saygıdır…

Ve bilmeliyiz ki neye inanırsak inanalım haklı çıkacak verileri güçlü biçimde ifade ederken tezimizi çürüten etkisizleştiren verileri görmez gelir, eğip büker ve girdiğimiz kısır döngüde kendimizi dahada pekiştirirken araştıran sorgulayan analiz eden yönümüzü baskılamış oluruz. Kendimiz gibi düşünenlerin yazdıkları sözlerini yüceltirken sorgulayan yaklaşımlara önyargılı olmamız kaçınılmazdır.

Ve bir başka gerçeklik daha var ki geçmişte olduğu gibi günümüzde benzeri konularla ilgili akademisyenler, ilahiyatçılar filozoflar ve teologlar tartışmaya devam ediyor…

Son sözümüz sorgulayan tavrıyla statükonun öfkesini çeken ve “gençleri zehirlediği” gerekçesiyle idam edilen filozof Sokrates’in “sorgulanmamış hayat yaşanmaya değmez.” Olsun…  Sokrates zamanından bugüne 2400 yılda geçse demek ki insanlık gerçekliğin ne olup olmadığını sorgulamaya devam edecek…

Xxx

*En sık rastlanan kişilik bozuklukları ve nedenleri

Borderline (Sınırda) Kişilik Bozukluğu…Antisosyal Kişilik Bozukluğu… Narsisistik Kişilik Bozukluğu…. Çekingen (Avoidant) Kişilik Bozukluğu…. Obsesif-Kompulsif Kişilik Bozukluğu….Şizoid Kişilik Bozukluğu… Şizotipal Kişilik Bozukluğu… Paranoid Kişilik Bozukluğu…. Bağımlı Kişilik Bozukluğu… Histrionik Kişilik Bozukluğu

Kişilerin cüzi iradesini yani “sınava tabi olan tercihlerini” yani kaderini derinden etkileyecek kişilik bozuklukları kişiye göre değişen oranda genetik yatkınlık ile birlikte çocukluk yaşantıları, aile ortamı, travmalar, bağlanma biçimleri ve sosyal çevre de belirleyici rol oynar. Yani çoğu kişilik bozukluğu, "genetik yatkınlık + çevresel etkenler" etkileşiminin sonucudur.

Yani yukarıda bahsedilen etkenler nedeniyle yetişkinlik dönemi yaşamı derinden etkilenecek “çocuğun özgür iradesiyle tabi olduğu sınavı ve tercihidir” diyebilir miyiz?

Xxx

*Psikopati, başkalarının duygularına karşı belirgin duyarsızlık, empati eksikliği, suçluluk ve pişmanlık hislerinin zayıflığı, yüzeysel çekicilik, manipülatif davranışlar ve kimi zaman antisosyal eğilimlerle karakterize bir kişilik örüntüsüdür.

Psikopati, kişilik bozuklukları arasında genetik etkisi en güçlü görülen yapılardan biridir; psikopatinin ortaya çıkması ancak genetik ve çevresel etkenlerin birlikte işlemesine bağlıdır.