Beyaz Acı

Cahit Çarkçıl’ın “Beyaz Acı” şiiri, ilk bakışta Bingöl’den Kiğı’ya yapılan zorlu bir yolculuğun pitoresk manzarası gibi görünür. Fakat şiirin derininde karla örtülmüş bir coğrafyanın, terörle yaralanmış bir okulun, yanmış bir arşivin ve dağların unutmadığı ölülerin hafızası vardır. Bu bakımdan şiir, Faruk Nafiz’in “Han Duvarları”ndaki yolculuk duygusunu, Cahit Külebi’nin “Bingöl Çobanları”ndaki dağ ve insan lirizmini, Tevfik Fikret’in pitoresk duyarlığı ve Ahmet Haşim’in renk, musiki ve sembolik atmosfer anlayışıyla birleştiren çağdaş ve acılı bir Anadolu şiiridir.

Cahit Çarkçıl’ın Kırmızı Mayıs [1]adlı kitabında yer alan “Beyaz Acı”, şairin kızı Işın’a ithaf edilmiştir. Bu ithaf, şiirin sadece bir tabiat şiiri ya da yol şiiri olmadığını daha baştan gösterir. Çünkü burada şiirin merkezinde hem bir coğrafya hem de kişisel bir kader vardır. Şairin 1974 yılında edebiyat öğretmeni olarak atandığı yer Bingöl’ün Kiğı ilçesidir. Ancak şair bu göreve gitmemiş, atamasını Manisa’daki bir ilçe lisesine aldırmıştır. Yıllar sonra, Antalya Lisesinden emekli olduktan sonra, öğretmen olan kızı Işın’ın kura ile aynı coğrafyaya, Kiğı Lisesine gitmesi, şiire güçlü bir kader duygusu kazandırır.

Bu durum şiirin arka planında çok önemlidir. Baba bir zamanlar gitmediği yere, bu kez kızının kaderi üzerinden döner. Şiirdeki yolculuk yalnız Bingöl’den Kiğı’ya yapılan fiziki bir yolculuk değildir; aynı zamanda babanın geçmişine, kaçınılmış bir göreve, Anadolu’nun unutulmuş acılarına ve kızının öğretmenlik idealine doğru yapılan içsel bir yolculuktur.

Şiirin ilk dizelerinde Bingöl, küçük fakat içine büyük bir tabiat ve tarih sığdırmış bir şehir olarak görünür:

zor bir kent avuç içi kadar
nasıl sığmış içine bin tane göl
akıl almaz Bingöl

Burada “avuç içi kadar” ifadesiyle “bin tane göl” arasındaki karşıtlık dikkat çekicidir. Şair, küçük görünen bir coğrafyanın içine sığmış büyük tabiatı ve büyük acıyı aynı anda hissettirir. Bingöl hem “akıl almaz” güzelliktedir hem de akıl almaz bir tarihsel yük taşır. Şehir, kar şerbeti satılan, pembe-beyaz renklerin iç içe geçtiği masum bir yer gibi açılır:

çarşısında kar şerbeti satılır
pembe beyaz, bardağa sığmaz

Bu dizelerde pitoresk yapı belirgindir. Şair renklerle konuşur. “Pembe”, “beyaz”, “kar”, “şerbet” kelimeleri tablo gibi bir görüntü kurar. Tevfik Fikret’in şiirinde görülen resimsel duyarlık burada da vardır. Fakat Cahit Çarkçıl’daki pitoresk yapı yalnız estetik bir güzellik yaratmak için kullanılmaz. Bu güzelliğin arkasında yaklaşan bir sarsıntı vardır. “Bardağa sığmaz” ifadesi yalnız kar şerbetinin bolluğunu değil, coğrafyanın taşan duygusunu da anlatır. Bingöl bardağa, haritaya, sıradan bir anlatıma sığmaz.

Şiirin devamında Bingöl’den Kiğı’ya uzanan yol başlar:

oradan bir ilçeye
kıvrımı sayısız yol
hiç bitmeyecek bir beyaz
ezberleri bozan bir ince uğultu kulaklarda kalan

Bu bölümde yol, şiirin ana imgesine dönüşür. Faruk Nafiz Çamlıbel’in “Han Duvarları”nda yol, Anadolu’nun iç dünyasına açılan bir kader çizgisidir. “Han Duvarları”nda şair, gurbet, yol, yoksulluk, han, iz ve hatıra üzerinden Anadolu’nun ruhunu kavrar. Cahit Çarkçıl’da ise hanların yerini dağ yolları, kıvrımlar, kar, askeri araçlar ve karakol alır. Faruk Nafiz’in yolunda eski Anadolu’nun kederi vardır; Cahit Çarkçıl’ın yolunda ise yakın tarihin kanlı ve terörle yaralı Anadolu’su vardır.

“Hiç bitmeyecek bir beyaz” dizesi şiirin anahtarlarından biridir. Beyaz, normalde saflığı, temizliği, karı ve masumiyeti çağrıştırır. Fakat şiirin adı “Beyaz Acı”dır. Böylece beyaz renk, şiirde masumiyetle birlikte acının, ölümün ve unutulmayan hatıranın rengine dönüşür. Şair, karın örttüğü fakat yok edemediği bir acıyı anlatır.

Dağlar şiirde yalnız tabiat unsuru değildir. Dağlar canlıdır, yürür, hatırlar, tanıklık eder:

bu kadar dağ olur mu oluyor
başı hep yukarda
içinde beyaz bir gürültü bu dağlar
içinden göğe akan gömgök ırmaklar

Bu dizelerde Mehmet Kaplan’ın şiir tahlillerinde önemle üzerinde durduğu “imaj dünyası” açısından güçlü bir yapı vardır. Dağ, ırmak, gök, kar ve gürültü birbirine karışır. “Beyaz bir gürültü” ifadesi özellikle dikkat çekicidir. Burada duyular arası bir aktarım vardır. Renk olan beyaz, ses olan gürültü ile birleşir. Bu, şiire modern bir imge gücü kazandırır. Dağların sessizliği bile gürültülüdür; çünkü bu dağların içinde kar, rüzgâr, korku, silah sesi, ölüm ve hafıza vardır.

Cahit Külebi’nin “Bingöl Çobanları” şiiriyle benzerlik de burada belirginleşir. Külebi’de Bingöl, çobanların, dağların, yalnızlığın ve halk lirizminin coğrafyasıdır. O şiirde tabiatla insan birbirine yaklaşır; Anadolu insanı dağların içinden konuşur. Cahit Çarkçıl’da ise aynı coğrafya daha sert, daha yaralı ve daha tarihsel bir çerçevede karşımıza çıkar. Külebi’nin Bingöl’ünde pastoral bir yalnızlık vardır; Çarkçıl’ın Bingöl’ünde ise karakol, yakılmış lise, yanmış arşiv, tank, cip, cemse ve ölüler vardır. Yani pastoral Bingöl, burada trajik Bingöl’e dönüşür.

Şiirin en çarpıcı bölümlerinden biri şudur:

o yürüyor dağ yürüyor
o yürüyor dağ yürüyor
yüreği uçtu uçacak kafesten
korksa ne yazar

Buradaki “o”, şiirin ithaf edildiği Işın’dır. Genç öğretmen, Bingöl’den Kiğı’ya doğru yürürken yalnız kendisi ilerlemez; dağ da onunla yürür. Bu, çok güçlü bir özdeşleştirmedir. Öğretmen kız ile dağ aynı hareketin içinde birleşir. “Yüreği uçtu uçacak kafesten” dizesi, hem korkuyu hem heyecanı hem de genç idealizmi taşır. “Korksa ne yazar” ise şiirin ahlaki merkezini kurar. Çünkü görev, korkudan büyüktür. Öğretmenlik burada yalnız bir memuriyet değil, Cumhuriyet’in uzak dağ köylerine, yanmış okullara, yaralı coğrafyalara taşıdığı aydınlık görevidir.

Şiirde okul sorusu da bu nedenle çok önemlidir:

burası Kığı mıdır
okul nerede
bu nasıl Şubat
Şubat kış mıdır
kan yıkıyor beyaz kar
elbette kar beyaz

Bu dizeler şiirin kırılma noktasıdır. Başta pitoresk bir yol şiiri gibi başlayan metin, burada tarihsel ve toplumsal acının içine girer. “Okul nerede?” sorusu yalnız bir adres sorma cümlesi değildir. Okulun yakılmış olması, arşivin yanması ve lisenin yanında jandarma karakolunun bulunması düşünüldüğünde bu soru derinleşir. Okul, burada bilgi, hafıza, devlet, Cumhuriyet ve gelecek demektir. Okulun yanması, yalnız bir binanın yanması değildir; hafızanın, belgelerin, atama kayıtlarının ve eğitim idealinin yakılmasıdır.

“Kan yıkıyor beyaz kar” dizesi şiirin en kuvvetli imgelerinden biridir. Kar beyazdır ama burada temizlik değil, örtme işlevi görür. Kanı yıkar gibi görünür, fakat hafızayı silemez. Hemen ardından gelen bölüm bunu açıkça tamamlar:

herkesler unutsa
dağlar unutmaz
bahar gelince
eriyip akan karlar unutmaz
ırmakların karıştığı denizler unutmaz
burası Kığı mıdır?

Bu bölümde dağlar, karlar, ırmaklar ve denizler birer hafıza varlığına dönüşür. İnsan unutabilir; devlet arşivi yanabilir; tanıklar susabilir; fakat tabiat unutmaz. Kar erir, suya dönüşür; su ırmaklara, ırmaklar denizlere karışır. Böylece yerel acı evrensel hafızaya taşınır. Bu, şiirin felsefi tarafıdır. Acı bir ilçede kalmaz; dağdan suya, sudan denize geçerek insanlığın ortak hafızasına karışır.

Şiirde geçen şu bölüm de tarihsel gerçekliği sert biçimde şiire taşır:

hep beyaz önce beyaz
sonra tanklar cipler cemseler
kırık parke taşlı
bir meydan
yere uzatılmış tabanları çarşıya bakan
ölüler

Burada görüntü neredeyse sinematografiktir. Önce beyaz bir tabiat vardır. Sonra askerî araçlar belirir: tanklar, cipler, cemseler. Ardından kırık parke taşlı meydan ve yere uzatılmış ölüler gelir. Şair, uzun açıklamalara başvurmaz. Görüntüyü verir ve çekilir. Mehmet Kaplan’ın şiir tahlili metoduyla bakıldığında burada “metnin iç yapısı” ile “devrin ve hayatın gerçekliği” birleşir. Şairin anlattığı manzara, yalnız bireysel bir duygulanma değildir; yakın tarihin sert bir sahnesidir.

Bu noktada şiir, “Han Duvarları” ile yeniden karşılaştırılabilir. Faruk Nafiz’in şiirinde han duvarları, gelip geçenlerin kaderini taşır. Cahit Çarkçıl’da ise dağlar ve karlar aynı görevi üstlenir. “Han Duvarları”nda duvarlara yazılan izler vardır; “Beyaz Acı”da ise dağlara, karlara ve ırmaklara yazılmış acılar vardır. Faruk Nafiz’in Anadolu’su yoksul, mahzun ve gurbetlidir; Çarkçıl’ın Anadolu’su ise hem mahzun hem de terörle yaralıdır.

Tevfik Fikret’le kurulacak bağ ise şiirin resimsel yapısında aranmalıdır. Fikret’in şiirinde tabiat çoğu zaman renk, ışık, gölge ve manzara unsurlarıyla kurulur. Cahit Çarkçıl’da da beyaz, pembe, gömgök, kar, dağ, ırmak ve meydan gibi unsurlar tablo halinde dizilir. Ancak Çarkçıl’ın pitoreski yalnız göz zevkine bağlı değildir. Onun resmettiği manzara, güzelliğin içinden çıkan acıdır. “Beyaz acı” ifadesi de tam bunu anlatır: Görünen beyazdır; hissedilen acıdır.

Ahmet Haşim’in şiir anlayışı da “Beyaz Acı”yı anlamak bakımından burada devreye sokulabilir. Haşim’de şiir, çoğu zaman açık bir anlatımdan çok renk, musiki, sezgi ve atmosfer üzerine kurulur. Dış dünya, doğrudan açıklanan bir gerçeklik değil; ruh hâlinin içinden süzülerek görülen bir manzaradır. “Merdiven”, “O Belde” ve “Bir Günün Sonunda Arzu” gibi şiirlerde renkler, ışıklar, akşam, gölgeler ve belirsiz görüntüler insan ruhunun derinlikleriyle birleşir. Cahit Çarkçıl’ın “Beyaz Acı”sında da “pembe beyaz”, “gömgök ırmaklar”, “beyaz bir gürültü”, “kan yıkıyor beyaz kar” gibi ifadeler, yalnız dış dünyayı resmetmez; acıyı, korkuyu, hatırayı ve kader duygusunu sezdirir.

Ancak Haşim ile Çarkçıl arasında önemli bir fark vardır. Haşim’in pitoresk ve sembolik dünyası çoğunlukla ferdî, rüyaî ve içe dönük bir hassasiyet taşırken, Çarkçıl’ın şiirindeki renkler ve manzaralar tarihsel bir acının içine yerleşir. Haşim’de akşamın, gölgenin ve rengin içinde ferdî bir melankoli duyulur; Çarkçıl’da ise karın beyazlığı, dağların sessizliği ve ırmakların akışı, yakılmış bir okulun, yanmış bir arşivin, terörle yaralanmış bir coğrafyanın ve görev başındaki bir öğretmenin hikâyesine bağlanır. Bu bakımdan “Beyaz Acı”, Haşim’in renk ve musikiye dayalı şiir estetiğini hatırlatmakla birlikte, onu toplumsal hafıza ve tarihî tanıklık yönünde genişleten bir şiir olarak okunabilir.

Şiirin dili sade, kırık ve serbesttir. Noktalama azdır. Dizeler kısa, kesik ve nefes nefesedir. Bu yapı, yolculuğun sarsıntısını ve iç tedirginliği yansıtır. Tekrarlar şiire ritim kazandırır:

o yürüyor dağ yürüyor
o yürüyor dağ yürüyor

Bu tekrar, hem yürüyüşün sürekliliğini hem de dağla insan arasındaki kader ortaklığını gösterir. Şair, klasik ölçü ve uyak düzenine bağlı kalmaz; fakat iç ahenk, renk tekrarları, kelime yankıları ve görüntü geçişleriyle şiiri kurar. “Beyaz”, “kar”, “dağ”, “yol”, “Kiğı”, “unutmaz” kelimeleri şiirin ana omurgasını oluşturur.

 “Beyaz Acı”, Bingöl’den Kiğı’ya yapılan bir yolculuğun şiiri olmakla birlikte, aslında Türkiye’nin yakın tarihine, öğretmenlik idealine, dağların hafızasına ve terörle yaralanmış bir coğrafyanın vicdanına yazılmış bir şiirdir. Şairin kişisel hikâyesi şiire ayrı bir derinlik kazandırır: Baba bir zamanlar gitmediği yere, kızının öğretmenlik göreviyle ruhen geri döner. Kızı Işın’ın altı yıl boyunca o bölgede çalışması, bölgeyi ve insanlarını sevmesi, şiirin acısını daha insani ve daha sahici kılar.

Bu şiirde kar yalnız kar değildir; beyaz yalnız beyaz değildir; dağ yalnız dağ değildir. Kar kanı örter ama hafızayı silemez. Dağ susar ama unutmaz. Irmak akar ama tanıklığı denizlere taşır. Bu yüzden “Beyaz Acı”, hem pitoresk bir tabiat şiiri hem de tarihsel bir tanıklık şiiridir.

Faruk Nafiz’in yol duygusu, Cahit Külebi’nin Bingöl lirizmi, Tevfik Fikret’in pitoresk tabiat anlayışı, Ahmet Haşim’in renk, musiki ve sembolik atmosfer duyarlığı ve Mehmet Kaplan’ın metin merkezli şiir çözümleme yöntemiyle birlikte okunduğunda Cahit Çarkçıl’ın “Beyaz Acı”sı, karla örtülmüş bir coğrafyanın içinden yükselen derin bir hafıza şiiri olarak belirir. Şiirin asıl cümlesi belki de şudur:

 İnsan unutsa bile dağlar unutmaz.