Atatürk’te Kendini Aşma ve Türkçülüğün Geleceği

Muharrem Yellice • Türkolog

Atatürk’ün Türkçülük anlayışı • 3. yazı

Atatürk’ün Türkçülüğünü anlamak, onun kurucu kişiliğiyle millet için tasarladığı gelecek arasındaki bağı da düşünmeyi gerektirir. Askerî başarıyı eğitim, hukuk, dil ve bilim alanlarındaki dönüşümlerle tamamlamaya yönelmesi, kendini aşma düşüncesi açısından yorumlanabilir. Nietzsche’nin üstinsan kavramı bu yoruma bir karşılaştırma imkânı sunar; ancak benzetmenin sınırlarını açık tutmak gerekir.

Nietzsche’nin Böyle Buyurdu Zerdüşt eserindeki üstinsan kavramı, insanın mevcut hâlini aşması ve değer yaratmasıyla ilişkilidir. Bu kavramı yalnız güçlü komutan veya olağanüstü zeki kişi anlamında kullanmak onu daraltır. Üstinsan, başarılı devlet adamlarına verilen bir unvan değildir.

Atatürk’te kendini aşma, içinde yetiştiği dünyanın imkânlarını öğrenerek yeni bir gelecek tasarlama cesaretinde görülebilir. Osmanlı ordusunda yetişmiş bir subayın hanedan egemenliğinin ötesinde bir siyasi düzen kurmaya yönelmesi; askerî zaferden sonra eğitim, hukuk, dil ve bilim kurumlarını mesele edinmesi, bu bakımdan anlamlıdır. Onun entelektüel ilgileriyle kurucu eylemi arasındaki bağ, Türkçülüğünün de ayırt edici bir yönünü ortaya koyar: Milletin yükselmesi, sürekli öğrenme, çalışma ve kurum geliştirme iradesi gerektirir.

Bununla birlikte Nietzsche’nin eşitlikçi ahlaka ve modern demokrasiye itirazları, Cumhuriyet’in yurttaşlık ilkeleriyle kolayca uzlaştırılamaz. Dolayısıyla üstinsan benzetmesi, Atatürk’ün Nietzsche’den doğrudan etkilendiği veya bütün siyasi projesinin Nietzsche’ci olduğu anlamına gelmez. Bu karşılaştırmanın açıklayabileceği şey, kurucu cesaret ve düşünsel dönüşümdür. Atatürk’te kendini aşma, toplumsal imkânları genişletme sorumluluğuyla birlikte yorumlanabilir. Kişisel yetkinliğin tarihî değeri, başkalarının öğrenmesini ve gelişmesini mümkün kılan kurumlara dönüşmesinde belirginleşir.

Türkçülüğün bugünkü sorumluluğu

Atatürk’ün Türkçülüğünü bugün değerlendirmek, bağımsızlık, millî egemenlik ve kültürel gelişme hedeflerinin hangi şartlarda sürdürülebileceğini düşünmeyi gerektirir. Bu mirasın canlılığı, Türkçenin bilim ve sanat üretimindeki gücünde, tarih araştırmalarının niteliğinde, eğitimin yaygınlığı ve kalitesinde, yurttaşların ortak geleceğe duyduğu güvende aranmalıdır.

Laik hukuk, ortak yurttaşlık ve millî egemenlik, bu geleceğin siyasi dayanaklarıdır. Hukuku belirli bir dinî yorumun tekeline vermeyi amaçlayan siyasal İslamcı yaklaşımlar, ortak egemenlik anlayışıyla çatışır. Cumhuriyet’i yalnız sınıfsal tahakküm üzerinden değerlendiren Marksist yorumlar ise millî bağımsızlık ve yurttaşlık kazanımlarını açıklamada eksik kalabilir. Bu değerlendirme, düşünce geleneklerinin tamamına ilişkin bir hüküm olarak değil, belirtilen yaklaşımların eleştirisi olarak anlaşılmalıdır. Cumhuriyet açısından somut tehlike değerlendirmesi, savunulan program ve eylemlerin incelenmesini gerektirir.

Millî egemenliği, laik hukuku, eşit yurttaşlığı ve özgür araştırmayı geliştirmek, Cumhuriyet’e bağlılığın günlük hayattaki karşılığıdır. Tarihî olayları belgelerle tartışabilmek ve bilimsel bilgiyi yeni bulgular

Geleceğe dönük bir Türkçülük

Onuncu Yıl Nutku’ndaki kültür hedefi, Türkçülüğün yönünü geleceğe çevirir: Başarı, tarihî övgünün çokluğuyla değil, milletin çağdaş uygarlığa katkısıyla ölçülür. Eğitimin niteliği, bilimsel üretim, ekonomik bağımsızlık ve yurttaşın kendi geleceğini belirleyebilmesi bu açıdan millî meselelerdir.

Atatürk’ün özlediği millet, bu hedefler üzerinden yorumlandığında, geçmişini tanıyan ve geleceğini kendi emeğiyle kurabilen bir millettir. Dilini geliştirir; tarihini araştırır; bilimde, sanatta ve üretimde insanlığın ortak birikimine katılır. Bağımsızlığını korurken dünyadan öğrenmeyi sürdürür. Millî kimlik, böylece yalnız devralınan bir aidiyet olarak kalmaz; her kuşağın bilgi, emek ve yurttaşlık sorumluluğuyla yeniden anlam kazanır.

Atatürk’ün tarihî önemi, Türk tarihini bir bütün olarak ele alıp analiz etmeye yönelerek, bu tarihî ve kültürel birikimi çağdaş bir gelecek kurma iradesiyle buluşturmasında belirginleşir. Onun Türkçülüğü; millî bağımsızlık, Türkçe, tarih bilinci, bilimsel düşünce ve yurttaşlık hukukunu birbirini tamamlayan hedefler olarak ele alan bir kuruluş anlayışıdır. Cumhuriyet, bu hedeflerin kurumlara ve ortak yaşama dönüşmesinin siyasi çerçevesidir. Bu mirası yaşatmak, Türk milletinin kendi geleceğini bilgiyle, emekle ve özgür iradesiyle kurma yeteneğini geliştirmektir.

Yazı dizisinin sonu

Atatürk, Mustafa Kemal. “Onuncu Yıl Nutku”, 29 Ekim 1933. Millî Savunma Bakanlığı, Atatürk sitesi. https://ata.msb.gov.tr/Sayfa/SayfaGoster/ataturkun-onuncu-yil-nutku