​Silikon Vadisi’nin Asil Efendileri

Bir derdin, bir emeğin, bir halin en iyi yine bir başka insan tarafından anlaşılabileceğini anlatmak için ne denir?

​"İnsan insanın gölgesinde serinler".

​Ancak devir öyle bir noktaya geldi ki, artık serinlediğimiz o insan gölgelerinin yerini sunucuların soğuk fan sesleri, algoritmaların saniyeler içinde biçtiği notlar ve "yapay zeka" denen o kusursuz(!) dijital zihinler aldı.

​Dün daktilo başında dosyaları harmanlayan insan kaynakları, bugün kahvesinden bir yudum alıp "Bize lider ruhlu, kriz anında yılmayan bir aday seç" talimatını yapay zeka sistemine veriyor.

​Algoritma da gözünü kırpmadan, zaten gözü de yok ya, binlerce CV’yi milisaniyeler içinde eliyor, performansı düşen çalışanın üstüne kırmızı çarpıyı koyuveriyor.

​Peki, okurken kulağa harika bir bilimkurgu filmi gibi gelen bu durumun gerçeği ne?

​İşin rengi tam da burada değişiyor. "Evdeki hesap çarşıya uymaz" derler ama algoritmaların hesabı bazen insan onuruna ve hukuka hiç uymuyor.

​Zira yapay zeka dediğimiz şey, geçmiş verilerle beslenen bir aynadır. Eğer siz o aynaya geçmişteki önyargıları beslerseniz; yapay zeka "kadın adayları otomatik eler", "yaş skalasına takılanı saf dışı bırakır" veya "sosyal medyada çok fazla hak arayanı sistem dışı iter".

​Üstelik işverenin eşit davranma borcu (İş Kanunu m. 5) ve dürüstlük kuralı (TMK m. 2) saklıyken; kararların ardındaki mantığı açıklayamayan, "kara kutu" misali çalışan bir algoritmanın arkasına sığınmak şeffaflığı ve dürüstlüğü zedeler.

Oysa unutulmamalıdır ki Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK m. 11/1-g) uyarınca, her çalışanın "münhasıran otomatik sistemler vasıtasıyla analiz edilmesi suretiyle kendisi aleyhine bir sonucun ortaya çıkmasına itiraz etme hakkı" mevcuttur.

​Tüm bu yasal güvencelere rağmen, işçi kardeşimiz kendini bir anda algoritmik bir ayrımcılığın ortasında, "İğne ile kuyu kazarak" hazırladığı kariyerini bir kod satırının insafına terk etmiş halde bulur.

​Gelelim işin en çetrefilli kısmı olan fesih süreçlerine!

​Şirketler artık performans değerlendirmelerini bile yapay zeka puanlamalarına dayandırıyor.

​Algoritma "Bu çalışanın verimi %14 düştü, çıkarın" dediğinde, işveren faturayı yapay zekaya kesip elini yıkamak istiyor.

​Oysa Türk İş Hukuku ve Yargıtay’ın sarsılmaz bir kuralı vardır: Feshin Son Çare Olması ve Somut Gerekçelendirme.

​Yargıtay, teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, feshin arkasındaki insani ve hukuki denetimi şart koşmaktadır: (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 18.03.2024 T., E. 2024/1892, K. 2024/3815).

​Yüksek Mahkeme; dijital veya otomatik sistemlerin ürettiği verilerin tek başına fesih gerekçesi yapılamayacağını, bu verilerin insan aklı ve vicdanıyla doğrulanması, çalışanın savunmasının alınması ve feshin kaçınılmaz olduğunun somut delillerle ispatlanması gerektiğini vurgulamaktadır.

​Yani kısacası Yargıtay işverene şunu söylüyor: "Sorumluluğu robota atıp kenara çekilemezsin!"

​Avusturyalı yazar Stefan Zweig’ın "Dünün Dünyası"nda dediği gibi; "Tekniğin bize sunduğu mucizeler, ruhumuzun derinliklerindeki adaleti ikame etmeye yetmez."

​Bir işçinin kaderini, yılların emeğini ve alnının terini sadece 1 ve 0'lardan oluşan bir koda teslim etmek, iş hukukunun ruhunu tamamen ıskalamaktır.

​Yapay zeka işe alımda bir yardımcı, süreçlerde bir kolaylaştırıcı olabilir; fakat karar verme makamındaki nihai mühür her zaman insanın vicdanında ve hukukun hassas terazisinde kalmalıdır.

​Netice itibarıyla; kodlar soğuk, algoritmalar hissizdir ama adalet sıcaktır ve insana dairdir.

​Algoritmaların yönettiği bir çalışma hayatında dahi, yargının o insanı ve emeği koruyan kalkanı var olduğu sürece Silikon Vadisi’nin dijital kılıçları adaletin duvarına çarpmaya mahkûmdur.